Zagrożone gatunki zwierząt w Polsce to między innymi żubr, kozica tatrzańska, sokół wędrowny, cietrzew i łosoś atlantycki. Ich liczebność spadła przede wszystkim przez niszczenie siedlisk, polowania i zanieczyszczenie wód. Dzięki ochronie część z nich udało się jednak uratować. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest Polska czerwona księga zwierząt i jakie kategorie zagrożenia obejmuje. Następnie opisujemy kilka gatunków, które najlepiej pokazują, jak działa ochrona przyrody.

Samiec cietrzewia tokuje na wrzosowisku.
Czym jest Polska czerwona księga zwierząt?
To naukowe opracowanie, które opisuje gatunki zagrożone w naszym kraju. Przygotowali je specjaliści pod kierunkiem Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Krakowie. Tom o kręgowcach ukazał się w 2001 roku, a tom o bezkręgowcach w 2004 roku. Czerwona księga nie jest jednak aktem prawnym. Prawną ochronę gatunków określa bowiem osobne rozporządzenie o ochronie gatunkowej zwierząt.
Jak czerwona księga dzieli zagrożone gatunki zwierząt w Polsce?
Autorzy korzystają z kategorii Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN), dlatego oceny można porównywać z innymi krajami. Przykłady gatunków pochodzą z wydania o kręgowcach.
- Wymarłe na świecie (EX), na przykład tur i tarpan.
- Wymarłe w Polsce (EXP), na przykład drop i jesiotr zachodni.
- Krytycznie zagrożone (CR), na przykład sokół wędrowny, głuszec, kozica i łosoś.
- Zagrożone (EN), na przykład świstak i żbik.
- Narażone (VU), na przykład rybołów.
- Bliskie zagrożenia (NT), na przykład ryś i wilk.
Warto pamiętać, że od tego czasu sytuacja wielu gatunków się zmieniła. Na przykład populacje wilka i bobra wyraźnie wzrosły.
Dlaczego zagrożone gatunki zwierząt w Polsce giną?
Przyczyn jest kilka, a ponadto często działają jednocześnie. Najważniejsze z nich to:
- osuszanie mokradeł i zmiana sposobu użytkowania łąk,
- wycinka starych lasów i zabudowa terenów naturalnych,
- budowa zapór i zanieczyszczenie rzek,
- dawne nadmierne polowania i współczesne kłusownictwo,
- środki ochrony roślin, na przykład dawniej stosowany DDT,
- zmiany klimatu.

Kszyk, ptak wilgotnych łąk i torfowisk.
Szczególnie cierpią ptaki podmokłych łąk, takie jak kszyk czy rycyk. W efekcie, gdy łąka wysycha, ptaki tracą miejsca do gniazdowania i żerowania.
Które zagrożone gatunki zwierząt w Polsce udało się uratować?
Najlepszym przykładem jest sokół wędrowny. W latach 60. i 70. XX wieku zniknęła nadrzewna populacja tego ptaka w Polsce. Główną przyczyną był bowiem DDT, który osłabiał skorupki jaj. Od 1990 roku trwa restytucja gatunku. Młode sokoły wypuszcza się w lasach i w miastach, gdzie gnieżdżą się na wysokich budynkach i kominach. Więcej przeczytasz w artykule o tym, jak żyje sokół wędrowny.

Młode sokoły wędrowne na skalnej ścianie.
Jak Polacy uratowali żubra?
Żubr to z kolei największy lądowy ssak Europy. Dorosły samiec może ważyć ponad 800 kg. Dawniej gatunek żył w dużej części kontynentu, jednak w XIX wieku przetrwał tylko w Puszczy Białowieskiej i na Kaukazie. Ostatniego wolnego żubra w Puszczy Białowieskiej zabił kłusownik w 1919 roku. Ostatecznie gatunek uratowały zwierzęta z ogrodów zoologicznych. W 1923 roku z inicjatywy Polaka Jana Sztolcmana powstało Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra. Dzisiejsze żubry pochodzą od zaledwie kilkunastu założycieli, dlatego mają małą zmienność genetyczną. Od 1952 roku żubry znów żyją na wolności w Puszczy Białowieskiej. Pod koniec 2025 roku naliczono tam 1176 osobników.

Żubr w zimowym lesie brzozowym.
Obecnie żubry żyją też między innymi w Bieszczadach, w Puszczy Knyszyńskiej, Boreckiej i na Pomorzu Zachodnim. Mimo sukcesu gatunek nadal wymaga ochrony, ponieważ wiele stad jest małych i odizolowanych.
Co stało się z łososiem w polskich rzekach?
Łosoś atlantycki to natomiast ryba wędrowna. Dorosłe łososie żyją w Bałtyku, a następnie na tarło wpływają do rzek. Tam młode spędzają potem zwykle od roku do kilku lat, po czym spływają do morza. Jeszcze na początku XX wieku łososie wędrowały Wisłą aż do jej dopływów w Karpatach. Zapory, regulacja rzek i zanieczyszczenie wód zablokowały jednak drogę na tarliska. W efekcie rodzima populacja w praktyce zanikła. Od lat trwa restytucja tego gatunku: rzeki zarybia się młodymi łososiami, a przy zaporach buduje się przepławki dla ryb.

Łososie wędrują w górę rzeki na tarło.
Ile kozic żyje w Tatrach?
Kozica tatrzańska to również endemiczny podgatunek kozicy, który żyje tylko w Tatrach. Jest symbolem Tatrzańskiego Parku Narodowego. Już w 1868 roku Sejm Krajowy Galicji uchwalił ustawę chroniącą kozice i świstaki. Była to jedna z pierwszych takich ustaw na świecie. Mimo to pod koniec XX wieku w całych Tatrach żyło zaledwie około 200 kozic. Następnie populacja się odbudowała. Jesienią 2025 roku pracownicy parków po obu stronach granicy naliczyli 805 kozic, w tym 218 po polskiej stronie. Liczebność zmienia się z roku na rok, dlatego parki liczą kozice regularnie.

Kozica w letniej szacie na skalnym rumowisku.
Jak chronić zagrożone gatunki zwierząt w Polsce?
Ochrona przyrody to jednak nie tylko zadanie parków narodowych. Każdy może pomóc w prosty sposób:
- nie schodź ze szlaków w parkach narodowych i rezerwatach,
- nie dokarmiaj dzikich zwierząt bez potrzeby,
- zgłaszaj kłusownictwo i niszczenie gniazd,
- wspieraj organizacje, które chronią przyrodę.
Sprawdź również, jakie zwierzęta są pod ochroną w Polsce, oraz poznaj zagrożone gatunki zwierząt na świecie. Przykładem gryzonia na skraju wymarcia jest chomik europejski. Kategorie zagrożenia dobrze omawia materiał Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie zagrożone gatunki zwierząt w Polsce są najbardziej znane?
Najczęściej wymienia się żubra, kozicę tatrzańską, sokoła wędrownego, głuszca, cietrzewia, susła perełkowanego i łososia atlantyckiego.
Czy czerwona księga to to samo co ochrona prawna?
Nie. Czerwona księga ocenia stopień zagrożenia, natomiast ochronę prawną nadaje rozporządzenie ministra właściwego do spraw środowiska.
Ile żubrów żyje w Puszczy Białowieskiej?
Pod koniec 2025 roku w polskiej części puszczy naliczono 1176 żubrów.
Jakie zwierzęta wymarły w Polsce?
Na świecie wymarły tur i tarpan, a z Polski zniknęły między innymi drop i jesiotr zachodni.

















