Tajga: klimat, zwierzęta, rośliny i gdzie występuje

Tajga to rozległy pas lasów iglastych na półkuli północnej, nazywany też lasem borealnym. Jest również największym lądowym biomem świata. Według Księgi Rekordów Guinnessa zajmuje około 16,6 mln km², czyli mniej więcej jedną trzecią wszystkich lasów Ziemi. Panują tu przede wszystkim długie, mroźne zimy i krótkie lata. Mimo to żyje tu wiele zwierząt i roślin, które przystosowały się do surowego klimatu.

Co to jest tajga i gdzie występuje?

Tajga ciągnie się szerokim pasem przez północną Eurazję i Amerykę Północną. W Europie obejmuje Półwysep Skandynawski, Finlandię, Karelię i północ europejskiej części Rosji. Następnie przechodzi przez całą Syberię aż po Kamczatkę i Sachalin. Z kolei w Ameryce Północnej porasta Alaskę i znaczną część Kanady.

Słowo „tajga” ma rosyjskie pochodzenie. Część geografów używa go jednak tylko dla lasów Eurazji. Inni stosują je natomiast dla całego biomu, również w Kanadzie i na Alasce. Na północy tajga graniczy z lasotundrą i tundrą. Na południu przechodzi natomiast w lasy mieszane, liściaste albo w step. Więcej o tym, czym są takie wielkie strefy przyrodnicze, przeczytasz w artykule co to jest biom.

Mapa półkuli północnej z zaznaczonym zasięgiem tajgi

Zielony kolor na mapie pokazuje zasięg lasów borealnych na półkuli północnej.

Jaki klimat panuje w tajdze?

W strefie tajgi panuje klimat umiarkowany chłodny, a na wschodzie Syberii wyraźnie kontynentalny. Lato jest krótkie, jednak może być ciepłe. Średnia temperatura lipca wynosi zwykle od 10 do 20°C. Zima trwa natomiast od pięciu do siedmiu miesięcy. Średnie temperatury stycznia spadają od kilku do nawet ponad minus 40°C we wschodniej Syberii. Opady są umiarkowane, jednak śnieg leży przez większą część roku.

W wielu miejscach, zwłaszcza na Syberii i w północnej Kanadzie, występuje wieczna zmarzlina. To bowiem grunt, który pozostaje zamarznięty przez cały rok. Latem rozmarza zatem tylko jego cienka wierzchnia warstwa. Woda nie może wtedy wsiąknąć głębiej, dlatego tworzą się bagna, torfowiska i liczne jeziora.

Tajga: dolina rzeki wśród gęstego lasu iglastego

Rzeka płynie przez dolinę porośniętą gęstym lasem iglastym.

Jakie rzeki płyną przez tajgę?

Przez tajgę płyną jedne z największych rzek świata. Na Syberii są to na przykład Ob, Jenisej i Lena, a w Ameryce Północnej Jukon i Mackenzie. Ponadto wiosną topniejący śnieg powoduje rozległe wylewy. Dzięki temu doliny rzeczne są żyzne i bogate w życie.

Zdjęcie satelitarne rzeki Ob i jej rozlewisk

Rzeka Ob wiosną na zdjęciu satelitarnym, widoczne zielone rozlewiska.

Jakie zwierzęta żyją w tajdze?

Tajga jest domem dla wielu ssaków, ptaków i owadów. Zwierzęta muszą przetrwać długą zimę, dlatego mają gęste futro, gromadzą zapasy, migrują lub zapadają w sen zimowy. Wśród ssaków żyją tu między innymi:

duże roślinożerne: łoś, renifer, jeleń szlachetny i sarna syberyjska,
drapieżniki: wilk, niedźwiedź brunatny, ryś, rosomak i lis,
mniejsze ssaki: soból, kuna, gronostaj, łasica, norka, wydra, bóbr i wiewiórka,
na Dalekim Wschodzie Rosji: tygrys amurski, rzadki i chroniony.

Rosomak idący przez trawę z kwitnącą wełnianką

Rosomak to silny drapieżnik z rodziny łasicowatych, mieszkaniec tajgi i tundry.

Zimą do tajgi przychodzą renifery z tundry, a latem wracają na północ. Więcej o ich wędrówkach przeczytasz w tekście o tym, jak przebiega migracja reniferów tundrowych. Niedźwiedzie brunatne przesypiają zimę w gawrach, z kolei wiewiórki i orzechówki gromadzą zapasy nasion.

Stado reniferów wśród młodych drzew iglastych

Renifery pasą się wśród młodych sosen i świerków.

Jakie ptaki spotkamy w tajdze?

Typowe ptaki to głuszec, jarząbek, dzięcioły, krzyżodzioby, jemiołuszki, sowy, na przykład puszczyk mszarny, a także jastrzębie. Latem przylatują tu ogromne ilości ptaków wędrownych, które żywią się owadami. Następnie jesienią wiele z nich odlatuje na południe. Jemiołuszki z kolei zimą wędrują w poszukiwaniu owoców jarzębiny i potrafią dotrzeć nawet do Polski.

Latem tajga słynie też z chmar komarów i meszek. Owady są uciążliwe dla ludzi i zwierząt, jednak stanowią ważny pokarm dla ptaków.

Jakie rośliny rosną w tajdze?

Dominują drzewa iglaste, które dobrze znoszą mróz i krótki okres wegetacji. Najczęściej spotkamy:

świerki, w tym świerk syberyjski,
sosnę zwyczajną i sosnę syberyjską, zwaną limbą syberyjską,
jodłę syberyjską,
modrzewie, na przykład modrzew syberyjski i dahurski.

Ponadto spośród drzew liściastych rosną głównie brzozy, osiki, olsze i jarzębiny. Pojawiają się zwłaszcza nad rzekami i na terenach po pożarach. W runie rosną mchy, porosty, borówki, żurawina i bagno zwyczajne. Z kolei na torfowiskach dominują mchy torfowce.

Tajga zimą w Jukonie, ośnieżone świerki i góry

Ośnieżony las borealny w Jukonie w Kanadzie, w tle góry.

Wąskie, stożkowate korony świerków i jodeł mają praktyczne znaczenie. Śnieg łatwiej się z nich zsuwa, dlatego gałęzie rzadziej się łamią. Igły pokryte woskiem ograniczają z kolei utratę wody w czasie mrozu.

Czym różni się tajga ciemna od jasnej?

Geografowie wyróżniają dwa główne typy tajgi eurazjatyckiej:

ciemna tajga, w której rosną gęsto świerki, jodły i limby, dlatego w lesie jest cieniście,
jasna tajga, w której przeważają modrzewie i sosny, a las jest rzadszy i bardziej prześwietlony.

Ten drugi typ dominuje we wschodniej Syberii, gdzie zmarzlina i susza utrudniają wzrost innych drzew.

Tajga zimą: oszronione drzewa na zboczach

Oszronione drzewa iglaste i brzozy na zboczu zimą.

Dlaczego pożary są ważne dla tajgi?

Pożary, powodzie i wiatrołomy naturalnie odnawiają las borealny. Po pożarze na wypalonych terenach jako pierwsze rosną brzozy i osiki. Dopiero później zastępują je drzewa iglaste. Niektóre gatunki, na przykład modrzewie i sosny, mają grubą korę, która chroni je przed ogniem. Pożary są jednak coraz częstsze z powodu ocieplenia klimatu.

Letni krajobraz tajgi w górach Ałtaj, rzeka i dolina

Letni krajobraz doliny z rzeką w górach Ałtaj na Syberii.

Jak człowiek wykorzystuje tajgę?

Tajga jest słabo zaludniona, jednak ma duże znaczenie gospodarcze. Przede wszystkim dostarcza drewna i celulozy. Ponadto pod lasami Syberii i Kanady leżą złoża ropy naftowej, gazu ziemnego i rud metali. Wycinka, kopalnie i drogi dzielą jednak las na mniejsze fragmenty. W efekcie zwierzęta tracą siedliska, a w wielu krajach powstają parki narodowe i rezerwaty. Lasy borealne są również ważne dla klimatu, ponieważ pochłaniają dwutlenek węgla.

Jakie ciekawostki kryje tajga?

Lasy borealne magazynują ogromne ilości węgla w drzewach, glebie i torfowiskach.
Na Syberii, w wiecznej zmarzlinie, naukowcy znajdują szczątki mamutów i innych zwierząt z epoki lodowcowej.
W 1978 roku geolodzy odkryli w tajdze Chakasji rodzinę Łykowów. Żyła ona w izolacji od 1936 roku, około 250 km od najbliższej osady.
Ostatnia z rodziny, Agafia Łykowa, nadal mieszka w tajdze.

Drewniane domy w zaśnieżonej wiosce na skraju lasu.

Zimą na śniegu i lodzie łatwo zobaczyć ślady zwierząt. Dzięki temu tropy pomagają przyrodnikom ustalić, jakie gatunki żyją w danym miejscu. Więcej o zwierzętach dalekiej północy znajdziesz w artykule zwierzęta Arktyki.