Przystosowanie akacji do życia na sawannie to zestaw cech, dzięki którym te drzewa przetrwają długą suszę, pożary i stałą presję roślinożerców. Akacje mają głębokie korzenie, drobne liście, ostre ciernie i parasolowate korony. Ponadto część gatunków współpracuje z mrówkami, a wszystkie wiążą azot z powietrza. W tym artykule wyjaśniamy, jak działają te mechanizmy i dlaczego akacja stała się symbolem afrykańskiego krajobrazu.
Na czym polega przystosowanie akacji do życia na sawannie?
Sawanna stawia drzewom kilka wyzwań naraz. Brakuje wody przez wiele miesięcy, gleba bywa uboga, a ogień regularnie trawi suche trawy. Co więcej, wokół żyją żyrafy, antylopy i słonie, które chętnie zjadają liście i pędy. Dlatego przystosowanie akacji do życia na sawannie obejmuje zarówno gospodarkę wodną, jak i obronę przed zwierzętami.
Warto też wiedzieć, że botanicy zmienili nazwy afrykańskich akacji. Od 2011 roku nazwa Acacia przysługuje głównie gatunkom australijskim. Z kolei akacje z Afryki należą obecnie do rodzajów Vachellia i Senegalia. W języku polskim nadal jednak mówimy o nich po prostu akacje.
Jakie warunki panują na sawannie?
Sawanna to tropikalna formacja trawiasta z rozproszonymi drzewami. Rok dzieli się tu na porę deszczową i porę suchą. Pora sucha trwa zwykle kilka miesięcy, a w suchszych regionach nawet ponad pół roku. W tym czasie trawy żółkną, rzeki wysychają, a pożary zdarzają się bardzo często. Więcej o tym, jak klimat kształtuje roślinność, przeczytasz w tekście o strefach roślinnych Ziemi.
Najważniejsze czynniki, z którymi muszą sobie radzić drzewa na sawannie, to:
- długa susza i wysoka temperatura,
- uboga w azot gleba,
- częste pożary traw,
- duże stada roślinożerców.

Sawanna w porze suchej: wyschnięte trawy i rozproszone drzewa
Jak korzenie pomagają akacji przetrwać suszę?
Akacje inwestują dużo energii w system korzeniowy. Zwykle mają długi korzeń palowy, który sięga głęboko do wilgotnych warstw gleby. Oprócz tego rozwijają szeroko rozpostarte korzenie boczne. Dzięki temu po krótkim deszczu szybko pobierają wodę z powierzchni ziemi.
Szczególnie słynie z tego akacja wielbłądzia (Vachellia erioloba) z południa Afryki. Według źródeł botanicznych jej korzenie potrafią sięgać kilkudziesięciu metrów w głąb. W efekcie drzewo korzysta z wód gruntowych nawet wtedy, gdy powierzchnia gleby jest całkiem sucha.
Jak liście i korona ograniczają utratę wody?
Liście akacji są podwójnie pierzaste i składają się z bardzo drobnych listków. Taka budowa zmniejsza powierzchnię, przez którą wyparowuje woda. Ponadto wiele gatunków zrzuca liście w porze suchej, a nowe wypuszcza tuż przed deszczami lub na ich początku.
Charakterystyczna jest również korona. Akacja parasolowata (Vachellia tortilis) tworzy płaski, szeroki parasol, który dobrze wykorzystuje światło. Jednocześnie korona ocienia glebę pod drzewem, więc ziemia wolniej wysycha. Naukowcy wiążą ten kształt także z żerowaniem żyraf, które przycinają niższe gałęzie.
Jak kolce i mrówki chronią akacje przed roślinożercami?
Przystosowanie akacji do życia na sawannie widać najlepiej na gałęziach. Większość afrykańskich gatunków ma ciernie, czyli przekształcone przylistki. Bywają długie, proste i białe albo krótkie i haczykowate. Odstraszają antylopy, choć żyrafy radzą sobie z nimi dzięki długiemu, giętkiemu językowi.

Długie, białe ciernie chronią młode pędy akacji przed roślinożercami
Akacje bronią się też chemicznie. Po uszkodzeniu liści wiele gatunków zwiększa w nich ilość garbników, które pogarszają smak i strawność pokarmu. Podobno drzewa mogą w ten sposób ostrzegać sąsiednie akacje za pomocą lotnych związków, jednak ten mechanizm wciąż budzi dyskusje.
Najciekawszą strategię ma akacja gwiżdżąca (Vachellia drepanolobium) z Afryki Wschodniej. W jej zgrubiałych cierniach mieszkają mrówki, które dostają od drzewa schronienie i nektar. W zamian atakują każde zwierzę, które próbuje skubać liście. Badania w Kenii wykazały, że takie mrówki skutecznie zniechęcają nawet słonie.

Mrówki patrolują gałązkę akacji i bronią jej liści
Jak pożary i uboga gleba wpływają na przystosowanie akacji do życia na sawannie?
Ogień to na sawannie zjawisko naturalne. Dorosłe akacje mają grubą korę, która chroni tkanki przewodzące. Natomiast młode drzewka często odrastają z szyi korzeniowej, nawet gdy pożar zniszczy ich część nadziemną.
Akacje należą do rodziny bobowatych. Na ich korzeniach żyją bakterie brodawkowe, które wiążą azot z powietrza. Dzięki temu drzewa rosną na ubogich glebach, a przy okazji użyźniają ziemię wokół siebie. Co więcej, nasiona mają twardą łupinę. Zwierzęta zjadają strąki, a nasiona przechodzą przez ich przewód pokarmowy i kiełkują daleko od drzewa matecznego.
Dlaczego przystosowanie akacji do życia na sawannie ma znaczenie dla zwierząt?
Akacje są dla fauny sawanny stołówką, schronieniem i źródłem cienia. Liśćmi żywią się żyrafy, a strąki zjadają antylopy, słonie i pawiany. W koronach gnieżdżą się ptaki, na przykład wikłacze. Natomiast w cieniu drzew odpoczywają lwy i inne drapieżniki. Poznaj bliżej mieszkańców tego krajobrazu w artykule o tym, jakie zwierzęta żyją na sawannie.
Akacje mają też znaczenie dla ludzi. Z akacji senegalskiej (Senegalia senegal) pozyskuje się gumę arabską, używaną w przemyśle spożywczym. Szczegółowy opis gatunku Vachellia tortilis znajdziesz w serwisie PlantZAfrica prowadzonym przez SANBI. Z kolei o ogólnej budowie i gatunkach akacji przeczytasz w tekście Akacja: wszystko o niej.
Najczęściej zadawane pytania
Dlaczego akacje na sawannie mają kolce?
Kolce chronią liście i młode pędy przed zgryzaniem. Antylopy i kozy omijają gęsto uzbrojone gałęzie, dlatego drzewo traci mniej liści.
Czy przystosowanie akacji do życia na sawannie obejmuje zrzucanie liści?
Tak. Wiele gatunków zrzuca liście w porze suchej. W ten sposób drzewo ogranicza parowanie i oszczędza wodę do czasu deszczów.
Jak głęboko sięgają korzenie akacji?
To zależy od gatunku i podłoża. Korzeń palowy zwykle sięga kilku metrów, a u akacji wielbłądziej nawet kilkudziesięciu metrów.
Czy akacja z sawanny to ta sama roślina, co akacja w Polsce?
Nie. W Polsce akacją nazywamy zwykle robinię akacjową, która pochodzi z Ameryki Północnej. Z kolei roślinom pustynnym poświęciliśmy tekst o tym, jak wygląda przystosowanie akacji do życia na pustyni.


















