Fazy rozwoju stonki ziemniaczanej to jajo, larwa, poczwarka i dorosły chrząszcz. Znajomość tych etapów pozwala wybrać najlepszy moment na zwalczanie szkodnika. Największe szkody wyrządzają larwy, które w kilka tygodni potrafią zjeść większość liści ziemniaka. Poniżej opisujemy, jak przebiega cykl życia stonki i jak chronić przed nią uprawę.
Czym jest stonka ziemniaczana?
Stonka ziemniaczana (Leptinotarsa decemlineata) to chrząszcz z rodziny stonkowatych. Żywi się roślinami psiankowatymi, przede wszystkim ziemniakiem, ale także pomidorem i bakłażanem. Pochodzi z Meksyku, gdzie pierwotnie żerowała na dzikiej psiance. Około połowy XIX wieku przeszła na ziemniaki uprawiane w Stanach Zjednoczonych, między innymi w stanie Kolorado. Dlatego w wielu językach nazywa się ją żukiem z Kolorado.
Do Europy dotarła wraz z transportem towarów. Na stałe zadomowiła się we Francji w latach 20. XX wieku, a następnie rozprzestrzeniła się na wschód. W Polsce pojawiła się masowo po II wojnie światowej. W czasach PRL propaganda twierdziła nawet, że to Amerykanie zrzucają stonkę z samolotów, co oczywiście nie było prawdą.
Pomarańczowe przedplecze z czarnymi plamami to cecha dorosłej stonki
Jak wygląda dorosła stonka ziemniaczana?
Dorosły chrząszcz ma od 9 do 12 mm długości. Ciało jest owalne i mocno wypukłe. Na żółtych pokrywach skrzydłowych widać 10 czarnych pasków, po 5 na każdej pokrywie. Z kolei pomarańczowe przedplecze pokrywają czarne plamy. Stonka ma dobrze rozwinięte skrzydła, dlatego potrafi przelatywać na znaczne odległości, zwłaszcza w ciepłe, słoneczne dni.
Każda pokrywa skrzydłowa ma 5 czarnych pasków
Jakie są fazy rozwoju stonki ziemniaczanej?
Fazy rozwoju stonki ziemniaczanej odpowiadają przeobrażeniu zupełnemu. Oznacza to, że larwa wyraźnie różni się od dorosłego owada, a między nimi występuje stadium poczwarki. Wyróżniamy cztery etapy:
- jajo, z którego po kilku dniach wylęga się larwa,
- larwa, która rośnie przez 2 do 3 tygodni i linieje kilka razy,
- poczwarka, ukryta w glebie,
- dorosły chrząszcz, czyli imago.
Larwy rosną szybko i przechodzą 4 stadia, zanim staną się chrząszczem
Pierwsza z faz rozwoju stonki ziemniaczanej: jak wyglądają jaja?
Wiosną chrząszcze wychodzą z gleby, kiedy ta wyraźnie się ogrzeje, zwykle w maju. Najpierw intensywnie żerują, a następnie przystępują do rozrodu. Samica składa jaja na spodniej stronie liści, w złożach liczących zwykle od 20 do 60 sztuk. Jaja są podłużne i żółtopomarańczowe. W ciągu całego życia jedna samica może złożyć kilkaset jaj. W zależności od temperatury larwy wylęgają się po 5 do 12 dniach.
Samica składa jaja w złożach na spodniej stronie liści
Druga z faz rozwoju stonki ziemniaczanej: jak rosną larwy?
Larwy są czerwonopomarańczowe, z dwoma rzędami czarnych plam po bokach ciała. Przechodzą 4 stadia rozwojowe i z każdym linieniem stają się większe oraz bardziej żarłoczne. Najwięcej liści zjadają larwy starszych stadiów, dlatego zwalczanie warto zaczynać, gdy larwy są jeszcze młode. W Polsce masowe żerowanie larw przypada zwykle na drugą połowę czerwca i lipiec.
Larwy wyrządzają największe szkody w uprawie ziemniaka
Ostatnie fazy rozwoju stonki ziemniaczanej: poczwarka i chrząszcz
Dorosła larwa schodzi z rośliny i zakopuje się płytko w glebie. Tam przeobraża się w poczwarkę, a po około 1 do 2 tygodni wychodzi z niej młody chrząszcz. Młode chrząszcze pojawiają się zwykle w lipcu i sierpniu. Najpierw żerują, a jesienią zakopują się głębiej w ziemię, gdzie spędzają zimę.
Ile pokoleń stonki pojawia się w ciągu roku?
Wszystkie fazy rozwoju stonki ziemniaczanej trwają łącznie zwykle od 4 do 6 tygodni, zależnie od pogody. W Polsce rozwija się przeważnie jedno pokolenie w roku. Jednak w ciepłe lata część chrząszczy składa jaja ponownie i pojawia się niepełne drugie pokolenie. Natomiast w cieplejszych krajach południowej Europy stonka może mieć nawet 2 lub 3 pokolenia.
Jak zwalczać stonkę ziemniaczaną?
Najskuteczniejsza jest ochrona, która łączy kilka metod. Przede wszystkim regularnie przeglądaj rośliny, zwłaszcza spodnią stronę liści. Dzięki temu szybko zauważysz złoża jaj i młode larwy, a także ocenisz, jakie fazy rozwoju stonki ziemniaczanej przeważają na polu. Ponadto stosuj płodozmian i nie sadź ziemniaków co roku w tym samym miejscu.
- W małym ogrodzie zbieraj ręcznie chrząszcze, larwy i liście ze złożami jaj.
- Wspieraj naturalnych wrogów stonki, na przykład biedronki i złotooki, które zjadają jaja i młode larwy.
- Pamiętaj, że chrząszcze zjadają też niektóre ptaki, na przykład bażanty, kuropatwy i perliczki.
- Jeśli używasz środków ochrony roślin, wybieraj tylko preparaty zarejestrowane do zwalczania stonki i stosuj je zgodnie z etykietą.
- Zmieniaj substancje czynne z różnych grup chemicznych, ponieważ stonka szybko się na nie uodparnia.
Stonka należy do owadów, które najszybciej nabywają odporności na insektycydy. Na świecie opisano jej odporność na kilkadziesiąt substancji czynnych. Dlatego zabieg chemiczny warto wykonać dopiero wtedy, gdy liczba szkodników przekroczy próg szkodliwości. Zalecenia dla upraw ekologicznych opracował Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu. Praktyczne porady dla działkowców znajdziesz też w artykule Stonka ziemniaczana, szkodnik ziemniaków.
Warto pamiętać, że w ogrodzie pomocne są owady drapieżne. Więcej o nich przeczytasz w tekście Czy biedronka to pożyteczny owad?, a o innych szkodnikach w artykule Mszyce.
Najczęściej zadawane pytania
Która faza rozwoju stonki jest najgroźniejsza?
Najwięcej szkód wyrządzają starsze larwy, w trzecim i czwartym stadium. Zjadają wtedy najwięcej liści, dlatego zwalczanie najlepiej przeprowadzić wcześniej.
Ile trwają fazy rozwoju stonki ziemniaczanej?
Zwykle od 4 do 6 tygodni. W ciepłe dni rozwój przyspiesza, natomiast w chłodne wyraźnie zwalnia.
Czy stonka ziemniaczana jest groźna dla ludzi?
Nie gryzie i nie jest jadowita. Zagraża jednak uprawom ziemniaka, pomidora i bakłażana. Stonka należy do bezkręgowców, o których piszemy w tekście Co to są kręgowce i bezkręgowce?
Gdzie stonka spędza zimę?
Dorosłe chrząszcze zimują w glebie, zwykle na głębokości kilkudziesięciu centymetrów. Wiosną wychodzą na powierzchnię, gdy ziemia się ogrzeje.
