Kuropatwa zwyczajna (Perdix perdix) to niewielki ptak z rodziny kurowatych, który żyje na polach, łąkach i miedzach. W Polsce jest gatunkiem osiadłym, dlatego możemy ją spotkać przez cały rok, także zimą na śniegu. Choć jeszcze kilkadziesiąt lat temu była bardzo pospolita, dziś jej liczebność wyraźnie maleje. Sprawdź, jak wygląda, czym się żywi i jak wychowuje pisklęta.

Jesienią i zimą kuropatwy trzymają się w rodzinnych stadkach
Jak wygląda kuropatwa zwyczajna?
To krępy ptak wielkości gołębia. Mierzy około 30 cm długości, a waży zwykle od 350 do 450 g. Ma krótki ogon, zaokrąglone skrzydła i krótkie nogi. Głowa i gardło są rdzawopomarańczowe, natomiast pierś i szyja szare, drobno prążkowane. Na bokach ciała widać kasztanowe pasy, a wierzch jest brązowy z jasnymi kreskami.
Najbardziej charakterystyczna jest ciemnobrązowa plama na brzuchu w kształcie podkowy. U samców jest zwykle duża i wyraźna. Z kolei u samic bywa mniejsza albo w ogóle jej brak. Ponadto samiec ma za okiem czerwoną, nagą skórę, która wiosną staje się lepiej widoczna. Młode ptaki są szarobrązowe i nie mają jeszcze rdzawej głowy.

Kasztanowe pasy na bokach i rdzawa głowa ułatwiają rozpoznanie gatunku
Czy kuropatwa potrafi latać?
Tak, jednak robi to niechętnie. Zaniepokojona najpierw przywiera do ziemi lub ucieka biegiem. Dopiero gdy zagrożenie jest blisko, zrywa się do lotu z głośnym furkotem skrzydeł. Leci nisko i szybko, a następnie szybuje i ląduje kilkadziesiąt lub kilkaset metrów dalej. Na drzewach praktycznie nie siada.
Gdzie żyje kuropatwa zwyczajna?
Gatunek zamieszkuje Europę oraz zachodnią i środkową Azję. Człowiek wprowadził go także do Ameryki Północnej, gdzie dziś żyje dziko. Kuropatwa wybiera otwarty krajobraz rolniczy, przede wszystkim mozaikę pól, łąk, miedz, zakrzaczeń i rowów. Potrzebuje gęstej roślinności, w której ukrywa się przed drapieżnikami i zakłada gniazdo. Dlatego najlepiej czuje się tam, gdzie rolnictwo jest drobne i zróżnicowane.
W Polsce występuje na terenie całego kraju, poza wyższymi partiami gór i zwartymi lasami. Więcej o krajowej awifaunie znajdziesz w artykule ptaki polskie. Z kolei innych przedstawicieli tego rzędu opisuje tekst o grzebiących.

Gęste uprawy, na przykład lucerna, dają kuropatwom schronienie przed drapieżnikami
Czym żywi się kuropatwa zwyczajna?
Dorosłe ptaki jedzą przede wszystkim pokarm roślinny. Zbierają nasiona chwastów i zbóż, ziarno pozostawione po żniwach, a także liście, pąki i kiełki. Zimą często wygrzebują zielone części roślin spod śniegu. Natomiast pisklęta przez pierwsze tygodnie życia potrzebują owadów, na przykład mszyc, larw chrząszczy i mrówek. Dzięki temu szybko rosną.
Właśnie dlatego środki ochrony roślin szkodzą kuropatwom podwójnie. Herbicydy niszczą chwasty, a insektycydy zabijają owady, którymi żywią się młode. W efekcie pisklęta giną z głodu, zwłaszcza w zimne i deszczowe lata.
Jak rozmnaża się kuropatwa?
Pary tworzą się już pod koniec zimy, gdy stadka się rozpadają. Samica zakłada gniazdo na ziemi, w płytkim dołku wyścielonym trawą i liśćmi. Zwykle ukrywa je w wysokiej trawie, w zbożu lub pod żywopłotem. Składanie jaj przypada najczęściej na maj. Zniesienie liczy przeciętnie od 10 do 20 oliwkowobrązowych jaj, co jest jednym z największych lęgów wśród ptaków.
Jaja wysiaduje samica przez około 23 do 25 dni, a samiec pilnuje okolicy. Pisklęta są zagniazdownikami. Kilka godzin po wykluciu opuszczają gniazdo i same szukają pokarmu pod opieką obojga rodziców. Latać zaczynają po około dwóch tygodniach. Gdy pierwszy lęg zginie, para może przystąpić do lęgu powtórnego.

Ubarwienie kuropatwy doskonale maskuje ją wśród suchych traw i ściernisk
Ile żyje kuropatwa zwyczajna?
Życie tego ptaka jest krótkie. Większość osobników nie dożywa nawet drugiego roku, ponieważ ginie z powodu drapieżników, mrozów, maszyn rolniczych i chorób. Najstarsze kuropatwy znane z obrączkowania żyły około pięciu lat.
Dlaczego kuropatw jest coraz mniej?
W całej Europie liczebność gatunku spadła dramatycznie od drugiej połowy XX wieku. Na przykład w Wielkiej Brytanii zmalała o ponad 90 procent. W Polsce, według danych Monitoringu Ptaków Polski, także widać wyraźny spadek. Główne przyczyny to:
- znikanie miedz, zadrzewień i nieużytków w intensywnym rolnictwie,
- stosowanie herbicydów i insektycydów, które ograniczają pokarm dla piskląt,
- wczesne koszenie łąk i upraw, podczas którego giną gniazda i samice,
- wysoka liczba drapieżników, takich jak lis i kuna,
- chłodne i mokre wiosny, które zwiększają śmiertelność młodych.
Pomóc mogą pasy kwietne i miedze, późniejsze koszenie oraz pozostawianie ściernisk na zimę. Rolnicy mogą również wysiewać mieszanki roślin, które dają ptakom pokarm i schronienie.
Czy na kuropatwy można polować?
Tak. W Polsce kuropatwa należy do zwierzyny łownej. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie okresów polowań można na nią polować od 11 września do 21 października, a odłów jest dozwolony do 15 stycznia. Wiele kół łowieckich dobrowolnie rezygnuje jednak z polowań i dokarmia kuropatwy zimą. Szerzej o zasadach polowań piszemy w artykule łowiectwo.
Najczęściej zadawane pytania
Jak odróżnić samca kuropatwy od samicy?
Samiec ma zwykle dużą, ciemnobrązową podkowę na brzuchu i czerwoną skórę za okiem. U samicy podkowa jest mniejsza lub niewidoczna.
Czy kuropatwa zwyczajna odlatuje na zimę?
Nie. To ptak osiadły, który zimę spędza w Polsce, zwykle w rodzinnych stadkach.
Ile jaj składa kuropatwa?
Najczęściej od 10 do 20 jaj, które wysiaduje samica przez około trzy tygodnie.
Czy kuropatwa jest pod ochroną?
Nie podlega ochronie gatunkowej, ponieważ należy do zwierzyny łownej. W skali świata nie jest zagrożona, jednak w Europie jej liczebność wyraźnie spada.


















