Węgiel kamienny to czarna, błyszcząca skała, która potrafi się palić. Powstał z roślin, które rosły na Ziemi setki milionów lat temu, jeszcze przed dinozaurami. Ludzie wydobywają go z głębi ziemi w kopalniach i spalają, aby otrzymać ciepło oraz prąd. W tym artykule wyjaśniamy prostym językiem, jak powstał węgiel, jakie zwierzęta żyły w tamtych czasach i dlaczego coraz częściej szukamy innych źródeł energii.
Czym jest węgiel kamienny?
Węgiel kamienny to skała osadowa pochodzenia roślinnego. Składa się głównie z pierwiastka o nazwie węgiel, dlatego dobrze się pali i oddaje dużo ciepła. Jest twardy, ciężki i czarny, a jego powierzchnia często błyszczy. Naukowcy nazywają go paliwem kopalnym, ponieważ wydobywa się go z ziemi. Co więcej, jest to paliwo nieodnawialne. Jego zapasy kiedyś się skończą, ponieważ nowy węgiel powstaje miliony lat.
Jak powstał węgiel kamienny?
Większość węgla powstała w okresie zwanym karbonem, mniej więcej od 360 do 300 milionów lat temu. Wtedy na Ziemi rosły ogromne, bagienne lasy. Gdy rośliny obumierały, wpadały do wody i błota. Tam brakowało tlenu, dlatego nie gniły całkowicie. Kolejne warstwy roślin przykrywały poprzednie.
Najpierw z roślin powstał torf. Następnie torf przykryły piasek i muł, a potem kolejne warstwy skał. Głęboko pod ziemią panowały wysoka temperatura i ogromne ciśnienie. W efekcie przez miliony lat torf zmieniał się w węgiel brunatny, a później w węgiel kamienny. Z kilku metrów roślin powstaje przy tym zaledwie cienka warstwa węgla. Podobne podmokłe miejsca możesz zobaczyć dziś na terenach bagiennych w Polsce.

Na takich podmokłych terenach powstaje torf, z którego po milionach lat może powstać węgiel.
Jakie rośliny rosły w lasach karbonu?
W lasach karbonu nie było jeszcze kwiatów ani trawy. Rosły tam za to olbrzymie widłaki, skrzypy i paprocie, a niektóre z nich osiągały wysokość kilkudziesięciu metrów. Dzisiejsze widłaki i skrzypy są małe, jednak to ich dalecy krewni. O tym, jak rozmnażają się paprocie, przeczytasz w artykule cykl życiowy paproci.
Jakie zwierzęta żyły, gdy powstawał węgiel kamienny?
W lasach karbonu żyły przede wszystkim olbrzymie owady i inne stawonogi. Było tam bowiem więcej tlenu niż dziś. Oto kilka przykładów:
- Meganeura: owad podobny do ważki o rozpiętości skrzydeł około 70 cm.
- Arthropleura: wij, który mierzył ponad 2 metry długości.
- Pierwsze gady: niewielkie zwierzęta podobne do jaszczurek.
- Płazy: niektóre były duże jak dzisiejsze krokodyle.
Dinozaury pojawiły się dopiero znacznie później. Jeśli lubisz prehistoryczne zwierzęta, zajrzyj do artykułu dinozaury: ciekawostki dla dzieci.
Jakie są rodzaje węgla?
Węgiel różni się wiekiem i tym, jak długo przebywał głęboko pod ziemią. Im starszy i bardziej ściśnięty, tym więcej zawiera pierwiastka węgla i tym więcej daje ciepła:
- Torf: młody, miękki i brązowy materiał z roślin, jeszcze nie węgiel.
- Węgiel brunatny: brązowy lub ciemnobrązowy, zawiera dużo wody i daje mniej ciepła.
- Węgiel kamienny: czarny i twardy, daje dużo ciepła.
- Antracyt: najstarsza i najtwardsza odmiana węgla kamiennego, mocno błyszcząca.
Gdzie w Polsce wydobywa się węgiel kamienny?
W Polsce najwięcej węgla kamiennego leży na Górnym Śląsku. To Górnośląskie Zagłębie Węglowe, gdzie działa większość kopalń. Ponadto węgiel wydobywa się na Lubelszczyźnie, w kopalni Bogdanka. Dawniej kopalnie działały także na Dolnym Śląsku, w okolicach Wałbrzycha. Natomiast węgiel brunatny kopie się w odkrywkach, na przykład w okolicach Bełchatowa i Turowa. Wiedzę o polskich złożach gromadzi Państwowy Instytut Geologiczny.

Górnicy pracują w podziemnych chodnikach, czasem kilkaset metrów pod ziemią.
Do czego służy węgiel kamienny?
Najczęściej węgiel spala się w elektrowniach. Ciepło zamienia wodę w parę, a para obraca turbiny, które wytwarzają prąd. Węgiel ogrzewa również domy i szkoły. Z kolei z odpowiedniego węgla kamiennego robi się koks, potrzebny w hutach do produkcji stali.
Dlaczego spalanie węgla szkodzi przyrodzie?
Podczas spalania węgla do powietrza trafia dużo dwutlenku węgla. Ten gaz zatrzymuje ciepło przy Ziemi, a w efekcie klimat się ociepla. Poza tym dym z kominów zawiera pyły, które tworzą smog i szkodzą ludziom oraz zwierzętom. Dlatego coraz więcej prądu wytwarzamy dzięki wiatrowi i słońcu.
Najczęściej zadawane pytania
Czy węgiel kamienny się skończy?
Tak, bo jego zapasy są ograniczone, a nowy węgiel powstaje miliony lat. Dlatego warto oszczędzać energię i korzystać z odnawialnych źródeł.
Kiedy jest Barbórka?
Barbórka to święto górników obchodzone 4 grudnia. Tego dnia górnicy wspominają świętą Barbarę, swoją patronkę, i zakładają odświętne mundury.
Czy w węglu można znaleźć skamieniałości?
Tak. W skałach obok węgla często widać odciski liści paproci, łodyg skrzypów i kory widłaków. To pamiątki po lasach sprzed setek milionów lat.


















