Mchy: budowa, rozmnażanie, rodzaje i znaczenie w przyrodzie

Mchy (Bryophyta) to niewielkie rośliny zarodnikowe, które tworzą zielone kobierce w lasach, na skałach, dachach i torfowiskach. Nie mają prawdziwych korzeni ani naczyń przewodzących, a mimo to rosną niemal na całym świecie, od tropików po Antarktydę. Na Ziemi opisano około 12 do 13 tysięcy gatunków mchów, w Polsce około 700. W tym artykule wyjaśniamy, jak są zbudowane, jak się rozmnażają i dlaczego są tak ważne dla przyrody, także dla zwierząt.

Czym są mchy?

Mchy należą do mszaków, czyli najprostszych roślin lądowych. Do mszaków zalicza się też wątrobowce i glewiki, jednak to mchy są najliczniejszą i najlepiej znaną grupą. Ich przodkowie jako jedni z pierwszych wyszli z wody na ląd, dlatego badacze uważają je za klucz do zrozumienia ewolucji roślin.

Większość gatunków ma zaledwie kilka centymetrów wysokości. Rosną zwykle w gęstych darniach lub poduszkach, ponieważ takie skupienie pomaga zatrzymać wodę. Najwyższy krajowy mech, płonnik pospolity, może jednak osiągać kilkadziesiąt centymetrów długości.

Jak zbudowane są mchy?

Ciało mchu tworzy łodyżka z drobnymi listkami. Listki mają zwykle grubość jednej warstwy komórek, więc łatwo chłoną wodę całą powierzchnią. Zamiast korzeni roślina wytwarza chwytniki, czyli cienkie nitki przytwierdzające ją do podłoża. Wodę i sole mineralne mech pobiera przede wszystkim listkami, a nie chwytnikami.

Z kolei brak tkanek przewodzących sprawia, że mchy nie mogą urosnąć wysoko. Dlatego trzymają się ziemi, kory i kamieni, gdzie wilgoć utrzymuje się najdłużej.

Mchy z bliska: gęste, jasnozielone łodyżki pokryte drobnymi listkami

Łodyżki mchu pokrywają drobne listki zbudowane z jednej warstwy komórek.

Czym jest zarodnia mchu?

Wiosną i latem nad darnią wyrastają cienkie trzonki zakończone puszkami. To sporofit, czyli pokolenie wytwarzające zarodniki. Puszka, nazywana zarodnią, otwiera się wieczkiem, a jej brzeg często otacza ząbkowany perystom. Ząbki reagują na wilgotność powietrza, dzięki czemu zarodniki wysypują się stopniowo, zwłaszcza przy suchej pogodzie.

Rudobrązowe trzonki z zarodniami wyrastające z poduszki mchu

Zarodnie na cienkich trzonkach to pokolenie wytwarzające zarodniki.

Jak rozmnażają się mchy?

W cyklu życiowym mchów następują po sobie dwa pokolenia. Zielona roślina, którą widzimy na co dzień, to gametofit. Na jej szczytach powstają plemnie i rodnie. Plemniki muszą dopłynąć do komórki jajowej w kropli wody, na przykład po deszczu lub w porannej rosie. Następnie z zapłodnionej komórki wyrasta sporofit z zarodnią.

Zarodniki roznosi wiatr. Gdy trafią na wilgotne podłoże, kiełkują w zieloną, nitkowatą strukturę zwaną splątkiem. Dopiero z niego wyrastają kolejne łodyżki z listkami. Mchy rozmnażają się również wegetatywnie, na przykład z oderwanych fragmentów łodyżek. W efekcie jedna poducha może w kilka lat zająć duży kamień lub pień.

Jakie są rodzaje mchów?

Botanicy dzielą mchy na kilka klas. Najważniejsze z nich to:

prątniki (Bryopsida): największa klasa, obejmująca około 95% wszystkich gatunków;
torfowce (Sphagnopsida): budują torfowiska i magazynują ogromne ilości wody;
płonniki (Polytrichopsida): duże, sztywne mchy, częste w borach i na wrzosowiskach;
naleźliny (Andreaeopsida): drobne, ciemne mchy porastające skały, zwłaszcza w górach;
Takakiopsida: zaledwie dwa rzadkie gatunki z Azji i Ameryki Północnej.

W polskich lasach łatwo spotkać między innymi rokietnika pospolitego, gajnika lśniącego, widłoząba miotlastego oraz płonnika. Natomiast na podmokłych łąkach i bagnach rosną różne gatunki torfowców.

Mchy tworzą zielony kobierzec między gałązkami i igliwiem w borze sosnowym

Zielony kobierzec mchów to typowy widok w borach sosnowych.

Gdzie rosną mchy?

Najwięcej gatunków spotkamy w miejscach wilgotnych i cienistych. Mchy porastają dno lasu, pnie i powalone drzewa, skały, mury, dachy i brzegi strumieni. Niektóre znoszą jednak suszę wyjątkowo dobrze. Po wyschnięciu wchodzą w stan spoczynku, a po deszczu w ciągu kilkunastu minut znów zaczynają fotosyntezę.

Mchy są też roślinami pionierskimi. Jako jedne z pierwszych zasiedlają nagie skały i pogorzeliska, a ich szczątki tworzą zaczątek gleby. O tym, jakie miejsce zajmują w budowie lasu, przeczytasz w artykule warstwy lasu: ściółka, runo, podszyt.

Czy mech zawsze rośnie po północnej stronie drzewa?

Nie. To popularny mit. Mchy wybierają stronę wilgotniejszą i bardziej zacienioną, a ta zależy od ukształtowania terenu, sąsiednich drzew i kierunku wiatru. Dlatego mech na pniu nie jest pewnym kompasem.

Dlaczego mchy są ważne dla przyrody?

Mchy działają jak gąbka. Zatrzymują wodę deszczową, a potem powoli ją oddają, dzięki czemu chronią glebę przed wysychaniem i erozją. Torfowce potrafią zmagazynować wodę o masie wielokrotnie większej niż ich sucha masa. Ponadto torfowiska, które budują, przechowują ogromne ilości węgla. Więcej informacji o torfowiskach podaje Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN).

Poduszki mchu to także dom dla zwierząt. Żyją w nich niesporczaki, wrotki, nicienie, roztocza i skoczogonki. Z kolei ptaki, na przykład sikory czy strzyżyki, wyściełają mchem gniazda, a wiewiórki i popielice ocieplają nim kryjówki. Mchy są również cennymi bioindykatorami, bo wiele gatunków źle znosi zanieczyszczenie powietrza. Zobacz też nasz tekst o tym, jak działa ekosystem lasu w Polsce.

Czy mchy są chronione?

Tak, część gatunków w Polsce podlega ochronie gatunkowej. Dotyczy to między innymi torfowców, które figurują również w załączniku dyrektywy siedliskowej Unii Europejskiej. Mchów nie należy więc zbierać w lesie do dekoracji, zwłaszcza w rezerwatach i parkach narodowych. Na torfowiskach rosną też rzadkie rośliny, o których piszemy w artykule rośliny owadożerne.

Pniaki porośnięte grubą warstwą jaskrawozielonego mchu w ciemnym lesie

Martwe drewno porośnięte mchem daje schronienie wielu drobnym zwierzętom.

Najczęściej zadawane pytania

Czy mchy to rośliny?

Tak. Mają chlorofil i prowadzą fotosyntezę, a botanicy zaliczają je do królestwa roślin. Różnią się jednak od roślin naczyniowych brakiem korzeni, kwiatów i nasion.

Ile żyją mchy?

Pojedyncza darń może rosnąć wiele lat, bo dolne części obumierają, a wierzchołki stale przyrastają. Torfowce w ten sposób budują złoża torfu przez tysiące lat.

Jak pozbyć się mchu z trawnika?

Mech w trawniku sygnalizuje zwykle cień, kwaśną i zbitą glebę lub nadmiar wilgoci. Pomaga wertykulacja, wapnowanie i doświetlenie miejsca, a nie samo wygrabianie.