Jelenie żyją niemal na całym świecie, a ich naturalne występowanie obejmuje Europę, Azję, obie Ameryki i północno zachodnią Afrykę. To roślinożerne ssaki parzystokopytne z rodziny jeleniowatych (Cervidae). Poniżej wyjaśniamy, ile jest gatunków jeleni, jak dzielą je naukowcy oraz które z nich spotkasz w Polsce.
Jelenie: występowanie na świecie
Rodzina jeleniowatych obejmuje obecnie ponad 50 gatunków. Ich dokładna liczba zmienia się jednak wraz z nowymi badaniami DNA. Dlatego w starszych książkach znajdziesz mniejsze liczby, na przykład 37 lub 40 gatunków.
Jelenie nie żyją natomiast na Antarktydzie, a ich występowanie w Australii i Nowej Zelandii to skutek sprowadzenia przez ludzi. Najwięcej gatunków zamieszkuje południową i wschodnią Azję. Z kolei w Ameryce Południowej żyją głównie niewielkie gatunki, takie jak pudu czy mazamy.
Jeleń szlachetny to najbardziej znany przedstawiciel jeleniowatych w Europie
Jakie siedliska wybierają jelenie i od czego zależy ich występowanie?
Większość jeleni wybiera lasy, zwłaszcza duże kompleksy z polanami i łąkami. Niektóre gatunki wolą jednak tereny otwarte, bagna albo górskie hale. Wszystkie potrzebują przy tym wody, kryjówek i spokoju. Z tego powodu jelenie w krajobrazie rolniczym wychodzą na pola głównie o zmierzchu i nocą. Ponadto ich występowanie zależy od zimy, ponieważ gruba pokrywa śnieżna utrudnia zdobywanie pokarmu.
Stado jeleni podczas zimowej śnieżycy
Jak naukowcy dzielą jeleniowate?
Rodzinę jeleniowatych dzieli się na dwie podrodziny. Pierwsza z nich to jelenie właściwe (Cervinae), do których należą między innymi jeleń szlachetny, daniel, aksis i mundżak. Druga podrodzina to sarny (Capreolinae). Obejmuje ona na przykład sarnę, łosia, renifera oraz większość jeleni amerykańskich. Poza tym do saren zalicza się jelonka wodnego, jedynego jelenia bez poroża.
Podział opiera się przede wszystkim na budowie kości śródręcza oraz na badaniach DNA. Dzięki temu wiadomo dziś, że łoś jest bliżej spokrewniony z sarną niż z jeleniem szlachetnym.
Jakie jelenie należą do podrodziny Cervinae? Systematyka i występowanie
Podrodzina jeleni właściwych skupia kilka rodzajów. Poniżej opisujemy najważniejsze z nich.
Jeleń szlachetny, wapiti i sika
Do rodzaju Cervus należy jeleń szlachetny (Cervus elaphus), który żyje w Europie, zachodniej Azji i północnej Afryce. Jego największy krewny to wapiti (Cervus canadensis) z Ameryki Północnej i wschodniej Azji. Dawniej uznawano go za podgatunek jelenia szlachetnego. Badania DNA wykazały jednak, że to odrębny gatunek. Trzecim przedstawicielem jest mniejszy jeleń sika (Cervus nippon), pochodzący ze wschodniej Azji.
Daniele
Rodzaj Dama obejmuje dwa gatunki: daniela zwyczajnego i daniela mezopotamskiego. Pierwotnie żyły one w Azji Mniejszej i na Bliskim Wschodzie. Daniel zwyczajny trafił jednak do wielu krajów Europy jako zwierzę łowne i parkowe. Samce mają łopatowate poroże, a futro latem pokrywają jasne plamy.
Daniele latem mają rude futro z jasnymi plamami
Aksisy: plamiste jelenie i ich występowanie w Azji
Aksisy (rodzaj Axis) żyją w Indiach, na Sri Lance i w Azji Południowo Wschodniej. Najbardziej znany jest aksis czytal, który przez cały rok ma rude futro w białe plamy. W porównaniu z jeleniem szlachetnym aksisy są przy tym wyraźnie mniejsze i lżejsze.
Aksisy czytale zachowują plamy na futrze przez cały rok
Mundżaki i jelonek czubaty
Mundżaki (rodzaj Muntiacus) to małe jelenie z lasów południowej i wschodniej Azji. Samce mają krótkie poroże na wysokich, porośniętych sierścią nasadach oraz wydłużone kły. Ich bliskim krewnym jest jelonek czubaty z gór Chin i Mjanmy. Na czole nosi on kępkę długich włosów, która niemal zasłania jego drobne poroże.
Jelonek czubaty należy do najmniej poznanych jeleni Azji
Milu, czyli jeleń Dawida
Milu (Elaphurus davidianus) wyginął na wolności w Chinach. Przetrwał jednak w niewoli, między innymi w parku Woburn w Anglii. Następnie potomków tych zwierząt sprowadzono z powrotem do Chin, gdzie dziś żyją w rezerwatach i na wolności. Milu ma długi ogon, szerokie racice i poroże skierowane do tyłu.
Jeleń milu przetrwał dzięki hodowli w niewoli
Barasingi i sambary: jelenie, których występowanie ogranicza się do Azji
Barasingi (rodzaj Rucervus) zamieszkują Indie, Nepal i Azję Południowo Wschodnią. Należy do nich na przykład barasinga bagienna, która wybiera podmokłe łąki. Z kolei sambary (rodzaj Rusa) to duże, ciemne jelenie z lasów tropikalnych. Sambar jednobarwny należy zresztą do największych jeleni Azji.
Barasingi zamieszkują łąki i lasy Indii oraz Nepalu
Sambary to duże, ciemno ubarwione jelenie Azji
Jelenie w Polsce: występowanie i gatunki
W Polsce na wolności żyje pięć gatunków jeleniowatych:
- jeleń szlachetny, nasz rodzimy i największy przedstawiciel jeleni właściwych,
- daniel, sprowadzony kilkaset lat temu jako zwierzę łowne,
- jeleń sika, obecny tylko lokalnie, głównie na Pomorzu i Śląsku,
- sarna europejska, najliczniejsza z nich,
- łoś, największy jeleniowaty w Europie.
Pierwsze trzy należą do jeleni właściwych, natomiast sarna i łoś do podrodziny saren. Więcej o wyglądzie i zwyczajach naszego jelenia przeczytasz w artykule Jelenie: charakterystyka, zdjęcia i ciekawostki.
Czym są lokalne typy jelenia szlachetnego?
W Polsce żyje jeden podgatunek jelenia szlachetnego. Myśliwi wyróżniają jednak lokalne typy, na przykład jelenia karpackiego, mazurskiego i pomorskiego. Jeleń karpacki uchodzi za najokazalszego. Różnice wynikają przede wszystkim z warunków życia i dostępności pokarmu. Dane o liczebności jeleni publikują Lasy Państwowe, na przykład w artykule Lasy pełne zwierza.
Najczęściej zadawane pytania
Czy łoś należy do jeleni?
Tak, łoś należy do rodziny jeleniowatych. Nie jest jednak jeleniem właściwym, ponieważ systematycy zaliczają go do podrodziny saren.
Czy wszystkie jelenie mają poroże?
Nie. Jelonek wodny z Chin i Korei nie ma poroża wcale. Zamiast tego samce mają długie, szablowate kły. Ponadto u większości gatunków poroże noszą tylko samce, a wyjątkiem są renifery.
Które jelenie są najmniejsze?
Najmniejsze są pudu z Ameryki Południowej. Na przykład pudu północny mierzy w kłębie tylko około 35 cm.
Gdzie w Polsce jelenie mają największe występowanie?
Najwięcej jeleni żyje w dużych kompleksach leśnych, zwłaszcza w Karpatach, na Pomorzu i na Mazurach. Zimą zwierzęta gromadzą się w ostojach, dlatego warto przeczytać także, jak zwierzęta przygotowują się do zimy.
Powiązane wpisy:
Jeleń szlachetny (Cervus elaphus): wygląd, poroże, pożywienie i rykowisko
Jeleń olbrzymi (Megaloceros giganteus): wygląd, poroże i wymarcie
Jelenie: charakterystyka, poroże, rykowisko i ciekawostki
Ssaki: charakterystyka, cechy, podział i ciekawostki
Łoś: wygląd, występowanie, pożywienie i rozród
Zwierzęta Ameryki Północnej
