Szkodnik sosny: jak rozpoznać i zwalczać owady na sosnach?

Szkodnik sosny to najczęściej owad, który zjada igły, drąży chodniki pod korą albo niszczy młode pędy. Sosna zwyczajna rośnie na blisko 60% powierzchni polskich lasów, dlatego jej szkodniki mają ogromne znaczenie dla gospodarki leśnej. Problem dotyczy jednak także ogrodów, parków i przydomowych żywopłotów. W tym artykule wyjaśniamy, jak rozpoznać najważniejsze gatunki i jak skutecznie ograniczać ich liczebność.

Jaki szkodnik sosny występuje najczęściej?

Leśnicy dzielą owady żerujące na sosnach według miejsca żeru. Dzięki temu łatwiej dobrać właściwą metodę ochrony. Wyróżniamy przede wszystkim:

owady igłożerne, czyli gąsienice motyli i larwy boreczników,
szkodniki pędów, które drążą młode przyrosty,
owady żerujące pod korą i w drewnie,
szkodniki korzeni, na przykład pędraki chrabąszczy,
owady ssące, czyli mszyce, ochojniki i czerwce.

Zwykle taki szkodnik sosny żyje w lesie stale i w małej liczbie nie szkodzi drzewom. Problem pojawia się natomiast podczas gradacji, czyli masowego pojawu. Wtedy owady tego samego gatunku potrafią ogołocić z igieł nawet całe drzewostany.

Które gąsienice zjadają igły sosny?

Brudnica mniszka

Brudnica mniszka (Lymantria monacha) to ćma o białych skrzydłach z czarnym, zygzakowatym wzorem. Jej gąsienice zjadają igły sosny, a także świerka. Co więcej, często odgryzają igłę u nasady i porzucają resztę. W efekcie niszczą znacznie więcej igieł, niż faktycznie zjadają.

Barczatka sosnówka

Barczatka sosnówka (Dendrolimus pini) to duża, brunatna ćma. Jej gąsienice zimują w ściółce, a wiosną ponownie wchodzą na drzewa. Właśnie dlatego leśnicy zakładali dawniej na pniach opaski lepowe, które zatrzymywały wędrujące larwy. Warto przy tym pamiętać, że włoski gąsienic mogą podrażniać skórę.

Strzygonia choinówka i poproch cetyniak

Strzygonia choinówka (Panolis flammea) żeruje wiosną na młodych pędach i igłach. Z kolei poproch cetyniak (Bupalus piniaria) zjada igły latem i jesienią. Oba gatunki przepoczwarczają się w ściółce, dlatego leśnicy co roku jesienią przeszukują ją i liczą zimujące poczwarki.

Boreczniki

Boreczniki to błonkówki, a nie motyle. Ich larwy przypominają gąsienice, jednak mają więcej par odnóży na odwłoku. Borecznik sosnowiec (Diprion pini) i borecznik rudy (Neodiprion sertifer) żerują gromadnie. Dlatego potrafią w kilka dni ogołocić całą gałąź młodej sosny.

Który szkodnik sosny żeruje pod korą?

Taki szkodnik sosny atakuje głównie drzewa osłabione suszą, pożarem albo wcześniejszym żerem gąsienic. Owady żerujące pod korą pojawiają się więc często dopiero po innych szkodnikach. Do najważniejszych należą:

cetyniec większy (Tomicus piniperda), chrząszcz z grupy korników; dorosłe owady drążą młode pędy, które potem łamią się i spadają na ziemię,
przypłaszczek granatek (Phaenops cyanea), chrząszcz z rodziny bogatkowatych, którego larwy żerują pod korą starszych sosen,
smolik znaczony (Pissodes castaneus), ryjkowiec atakujący przede wszystkim młode sosny.

Natomiast szeliniak sosnowiec (Hylobius abietis) zgryza korę sadzonek na nowych uprawach leśnych. Jego larwy rozwijają się z kolei w pniakach po ściętych drzewach. Właśnie dlatego szeliniak tak chętnie pojawia się na świeżych zrębach.

Jaki szkodnik sosny wysysa soki lub niszczy pędy?

W ogrodach częściej niż ćmy pojawia się szkodnik sosny z grupy drobnych owadów ssących. Mszyce i ochojniki tworzą na pędach białe, woskowe kłaczki. Z kolei czerwce, na przykład tarczówka sosnowa (Leucaspis pini), wyglądają jak małe, białe łuseczki przyklejone do igieł. Silnie opanowane igły żółkną i przedwcześnie opadają.

Ponadto młode sosny atakuje zwójka sosnóweczka (Rhyacionia buoliana). Jej gąsienice drążą pąki i pędy szczytowe. W efekcie pęd wygina się w charakterystyczny sposób, a drzewo traci prosty pokrój. Pod ziemią żerują natomiast pędraki, czyli larwy chrabąszczy. Najbardziej szkodzą one sadzonkom w szkółkach i na uprawach.

Jak rozpoznać, że szkodnik sosny zaatakował drzewo?

Pierwsze objawy łatwo przeoczyć, dlatego warto regularnie oglądać drzewa, zwłaszcza wiosną i latem. Zwróć uwagę przede wszystkim na:

brązowiejące, obgryzione lub przerzedzone igły,
odchody gąsienic, czyli drobne granulki pod drzewem,
wycieki żywicy i małe otwory w korze,
złamane pędy leżące pod sosną,
białe, woskowe naloty i lepką spadź na igłach,
wygięte lub zamierające pędy szczytowe.

Brązowiejące igły sosny, częsty ślad, który zostawia szkodnik sosny

Brązowiejące igły bywają objawem żeru owadów, ale także suszy lub choroby

Pamiętaj jednak, że brązowienie igieł mogą powodować również choroby grzybowe, susza albo zasolenie gleby. Jeśli nie widzisz owadów ani śladów żeru, przyczyna może być zupełnie inna.

Co zrobić, gdy szkodnik sosny pojawi się w ogrodzie?

Gdy szkodnik sosny zaatakuje pojedyncze drzewo, najlepiej sprawdzają się proste metody mechaniczne. Przede wszystkim wycinaj zaatakowane pędy i niszcz je, zanim owady zdążą z nich wylecieć. Następnie strząsaj gąsienice i larwy boreczników na rozłożoną płachtę. Kolonie mszyc możesz z kolei zmyć silnym strumieniem wody.

Gdy szkodników jest dużo, sięgnij po środek ochrony roślin przeznaczony do drzew iglastych. Na gąsienice motyli działają na przykład preparaty z bakterią Bacillus thuringiensis, które nie szkodzą ptakom ani pszczołom. Zawsze czytaj jednak etykietę i sprawdzaj, czy preparat ma aktualne zezwolenie.

Równie ważna pozostaje profilaktyka. Silne, regularnie podlewane drzewa rzadziej przyciągają owady żerujące pod korą. Dlatego w czasie suszy podlewaj młode sosny i nie uszkadzaj ich kory podczas koszenia trawy.

Kto pomaga, gdy szkodnik sosny opanuje drzewo?

Przyroda ma własnych sprzymierzeńców w ochronie drzew. Dzięcioły wydobywają larwy chrząszczy spod kory, a sikory i inne ptaki śpiewające zjadają gąsienice. Z kolei biedronki i larwy złotooków polują na mszyce. Ponadto mrówki rude zjadają ogromne ilości owadów w pobliżu mrowiska, dlatego ich kopce w Polsce podlegają ochronie. Ważną rolę odgrywają również pasożytnicze błonkówki, które składają jaja w gąsienicach.

Dzięcioł czarny przy pniu drzewa z odartą korą

Dzięcioł czarny wydobywa larwy owadów spod kory drzew

Aby przyciągnąć sprzymierzeńców do ogrodu, powieś budki lęgowe i zostaw kawałek dzikiego zakątka. Więcej o jednym z takich pomocników przeczytasz w artykule o dzięciole dużym. Z kolei o innych mieszkańcach lasu opowiada tekst o zwierzętach leśnych.

Biedronka siedmiokropka zjada mszyce na łodydze rośliny

Biedronki ograniczają liczebność mszyc, także na iglakach

Jak leśnicy ograniczają szkodniki sosny w lasach?

W lasach ochrona opiera się przede wszystkim na stałym monitoringu. Leśnicy co roku jesienią przeszukują ściółkę i liczą zimujące stadia owadów. Na tej podstawie Instytut Badawczy Leśnictwa przygotowuje prognozę zagrożenia lasów na kolejny rok. Następnie, gdy liczebność owadów przekracza próg zagrożenia, nadleśnictwa planują zabiegi ochronne, na przykład opryski z powietrza.

Jeśli szkodnik sosny żeruje pod korą, na przykład cetyniec, leśnicy wykładają drzewa pułapkowe. Owady masowo je zasiedlają, a potem leśnicy usuwają te pnie z lasu razem z larwami. Poza tym szybko wywożą drewno z wiatrołomów, ponieważ stanowi ono idealne miejsce rozwoju chrząszczy. Więcej o owadach szkodliwych dla roślin przeczytasz w artykule Jakie owady są szkodnikami?

Najczęściej zadawane pytania

Czy szkodnik sosny może być groźny dla ludzi?

Większość nie. Wyjątek stanowią włoski gąsienic niektórych motyli, na przykład barczatki sosnówki, które podrażniają skórę. Dlatego zbieraj gąsienice zawsze w rękawicach.

Kiedy oglądać sosny w ogrodzie?

Najlepiej od kwietnia do września, co dwa lub trzy tygodnie. Wiosną żerują gąsienice na młodych pędach, natomiast latem łatwiej zauważyć mszyce i larwy boreczników.

Czy brązowe igły zawsze oznaczają szkodniki?

Nie. Starsze igły sosny naturalnie żółkną i opadają po dwóch, trzech latach. Przyczyną bywa też susza albo choroba grzybowa, na przykład osutka sosny.

Czy mogę samodzielnie opryskać sosnę?

Tak, ale tylko środkiem przeznaczonym do stosowania amatorskiego na drzewach iglastych. Przestrzegaj przy tym dawki i terminu zabiegu podanego na etykiecie.