Zwierzęta na wojnie służyły ludziom od starożytności aż po czasy współczesne. Konie ciągnęły działa, psy przenosiły meldunki, gołębie dostarczały wiadomości, a słonie łamały szyki wroga. Nikt nie pytał ich o zgodę, a mimo to wiele z nich ocaliło życie żołnierzy.
W tym artykule wyjaśniamy, jakie zwierzęta służyły w armiach, jakie zadania wykonywały i ile kosztowała je ta służba. Ponadto opisujemy najsłynniejszych zwierzęcych bohaterów oraz oddzielamy fakty od wojennych legend.
Jakie zwierzęta na wojnie służyły ludziom?
Lista zwierząt, które trafiły do wojska, jest jednak zaskakująco długa. Najważniejsze z nich to:
- konie, które niosły jeźdźców, ciągnęły wozy i działa,
- a także muły i osły, które dźwigały ładunki w górach i na bezdrożach,
- ponadto psy, które pilnowały, tropiły, przenosiły meldunki i szukały rannych,
- gołębie pocztowe, które dostarczały wiadomości z pola bitwy,
- słonie bojowe, używane głównie w starożytności,
- wielbłądy, przydatne w armiach walczących na pustyniach,
- oraz delfiny, lwy morskie i szczury, wykorzystywane dopiero współcześnie.
Zwierzęta na wojnie nie były więc tylko dodatkiem do armii. Każde z nich miało inne zalety. Dlatego armie dobierały gatunki do terenu, klimatu i rodzaju zadań.
Jak konie zmieniły sposób prowadzenia wojen?
Koń był przez tysiące lat najważniejszym zwierzęciem wojskowym. Najpierw ciągnął rydwany, a następnie niósł jeźdźców w kawalerii. Dzięki niemu armie mogły szybko się przemieszczać, zaskakiwać przeciwnika i ścigać uciekających.
Konie pracowały również na tyłach frontu. Ciągnęły ciężkie działa, wozy z amunicją i kuchnie polowe. Bez nich żadna większa armia nie mogła się obejść aż do połowy XX wieku. Więcej o zwierzętach dźwigających ciężary przeczytasz w artykule o tym, jakie zwierzęta juczne noszą ładunki.
Zwierzęta na wojnie płaciły jednak za tę służbę ogromną cenę. Według brytyjskiej organizacji Brooke w czasie I wojny światowej zginęło osiem milionów koni, osłów i mułów. Sama armia brytyjska straciła wtedy około 484 tysięcy koni.

Żołnierze i konie brytyjskiego korpusu zaopatrzenia ćwiczą obronę przed gazem, I wojna światowa, zdjęcie: Imperial War Museum, Wikimedia Commons, domena publiczna
Czy polska kawaleria naprawdę szarżowała na czołgi?
To z kolei jeden z najbardziej znanych mitów II wojny światowej. 1 września 1939 roku pod Krojantami na Pomorzu dwa szwadrony 18. Pułku Ułanów Pomorskich zaatakowały odpoczywający niemiecki batalion piechoty. Szarża rozbiła piechotę, jednak wkrótce ułanów ostrzelały niemieckie wozy pancerne.
Następnego dnia zagraniczni dziennikarze zobaczyli na polu martwych ułanów i konie. Z tego powstała opowieść o szarży z lancami na czołgi, którą chętnie powielała niemiecka propaganda. W rzeczywistości polscy kawalerzyści walczyli zwykle pieszo, a konie służyły im do szybkiego przemieszczania się.
Konie odegrały też wielką rolę w historii Polski już wcześniej. Przykładem jest Kasztanka, klacz Józefa Piłsudskiego, która towarzyszyła mu w czasie wojny.
Jaką rolę miały słonie bojowe?
Najbardziej widowiskowe zwierzęta na wojnie to słonie. Słonie bojowe pojawiły się na polach bitew w starożytności, najpierw w Indiach. Później używali ich między innymi władcy hellenistyczni, król Epiru Pyrrus i Kartagina. Ogromne zwierzęta przerażały konie przeciwnika i rozbijały szeregi piechoty.
Najsłynniejsze są jednak słonie, które Hannibal przeprowadził przez Alpy w 218 roku p.n.e. Ich historię opisujemy w artykule słonie Hannibala. Z czasem Rzymianie nauczyli się z nimi walczyć, a spłoszone słonie często tratowały własne wojsko.
Do czego zwierzęta na wojnie, takie jak psy, były potrzebne?
Psy towarzyszyły żołnierzom już od starożytności. W czasie I wojny światowej pełniły już wiele wyspecjalizowanych funkcji, a w kolejnych dekadach ich rola jeszcze wzrosła. Najczęściej:
- pilnowały obozów i magazynów,
- przede wszystkim przenosiły meldunki między okopami,
- odnajdywały rannych na polu bitwy,
- ciągnęły kable telefoniczne i małe wózki,
- a później także wyszukiwały miny i materiały wybuchowe.
Zwierzęta na wojnie rzadko mogły się bronić, a psy często ginęły podczas pracy. Mimo to były szybkie, małe i trudne do trafienia. Co więcej, dzięki doskonałemu węchowi potrafiły znaleźć ludzi tam, gdzie żołnierze nic nie widzieli.

Psy meldunkowe i ich opiekunowie przy centralnej psiarni armii brytyjskiej we Francji, zdjęcie: Imperial War Museum, Wikimedia Commons, domena publiczna
Jak gołębie pocztowe ratowały żołnierzy?
Gołębie potrafią bowiem wrócić do swojego gołębnika z dużej odległości. Dlatego w czasach, gdy łączność radiowa była zawodna, przenosiły meldunki w małych tulejkach przymocowanych do nóg.

Konne ruchome gołębniki dla gołębi pocztowych we Francji w czerwcu 1918 roku, zdjęcie: Imperial War Museum, Wikimedia Commons, domena publiczna
Najsłynniejszym wojennym gołębiem jest Cher Ami. Według popularnej wersji w październiku 1918 roku doniósł wiadomość od okrążonego amerykańskiego „Zagubionego Batalionu” z 77. Dywizji Piechoty. Ptak odniósł ciężkie rany i stracił nogę, ale dotarł do celu. Z okrążenia wyszło o własnych siłach 194 żołnierzy.
Historycy zwracają jednak uwagę, że część szczegółów tej opowieści jest niepewna. Pewne jest natomiast, że Cher Ami otrzymał francuski Krzyż Wojenny. Jego wypchane ciało można dziś zobaczyć w Narodowym Muzeum Historii Amerykańskiej w Waszyngtonie.
Czy zwierzęta na wojnie dostawały odznaczenia?
Tak, a najsłynniejszym odznaczeniem jest brytyjski Medal Dickin. W 1943 roku ustanowiła go Maria Dickin, założycielka organizacji PDSA, która pomaga zwierzętom. Medal nazywa się czasem zwierzęcym Krzyżem Wiktorii.
W latach 1943 do 1949 przyznano go 54 razy. Otrzymały go wtedy między innymi 32 gołębie, 18 psów, 3 konie i jeden kot okrętowy. Po przerwie medal znów przyznaje się od 2000 roku.
W Polsce symbolem zwierzęcego żołnierza jest niedźwiedź Wojtek z armii Andersa. Miał nawet stopień kaprala i nosił skrzynie z amunicją pod Monte Cassino. Jego historię opisujemy w artykule niedźwiedź Wojtek.
Jak zwierzęta pomagają wojsku dziś?
Współczesne armie nie używają już kawalerii ani słoni. Wciąż jednak korzystają ze zwierzęcych zmysłów, których nie zastąpi żadne urządzenie. Zwierzęta na wojnie wykonują dziś przede wszystkim zadania związane z wykrywaniem zagrożeń.
- Przede wszystkim psy wykrywają materiały wybuchowe, patrolują teren i pomagają w akcjach ratunkowych.
- Marynarka Wojenna USA od lat 60. XX wieku szkoli delfiny butlonose i lwy kalifornijskie. Zwierzęta te szukają min morskich, a ponadto pilnują portów.
- Afrykańskie szczury olbrzymie wyszukują miny lądowe. Najsłynniejszy z nich, Magawa, odnalazł w Kambodży 71 min i w 2020 roku otrzymał złoty medal PDSA.
Szczury są tak lekkie, że nie uruchamiają min, na których stają. Dzięki temu mogą bezpiecznie przeszukiwać pola, na których człowiek ryzykowałby życiem.
Jak upamiętnia się zwierzęta na wojnie?
W Londynie, w Hyde Parku przy Park Lane, stoi pomnik Zwierzęta na Wojnie. Odsłonięto go w 2004 roku, a jego autorem jest rzeźbiarz David Backhouse. Przedstawia ponadto dwa obładowane muły, konia i psa.

Pomnik Animals in War przy Park Lane w Londynie, zdjęcie: Paul Farmer, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 2.0
To jedno z niewielu miejsc na świecie, gdzie zwierzęta na wojnie mają własny pomnik. Na pomniku widnieje krótki napis „They had no choice”, czyli „Nie miały wyboru”. To zdanie dobrze oddaje los zwierząt, które trafiły do wojska. Podobne historie znajdziesz w kategorii Zwierzęta w historii. Polecamy także artykuł o tym, jak legioniści rzymscy korzystali z mułów i koni.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie zwierzęta służyły na wojnie najczęściej?
Najczęściej były to konie, muły i osły. Ciągnęły działa i wozy, a do połowy XX wieku żadna duża armia nie mogła się bez nich obejść.
Ile koni zginęło w I wojnie światowej?
Według organizacji Brooke zginęło wtedy osiem milionów koni, osłów i mułów. Sama armia brytyjska straciła około 484 tysięcy koni.
Który gołąb jest najsłynniejszym wojennym ptakiem?
Najbardziej znany jest Cher Ami z 1918 roku. Mimo ran doniósł meldunek, a dziś jest eksponatem muzeum w Waszyngtonie.
Czy zwierzęta na wojnie służą także dziś?
Tak. Psy, delfiny, lwy morskie i szczury pomagają wykrywać materiały wybuchowe i miny oraz pilnować baz i portów.
Zdjęcie główne: Imperial War Museum, Wikimedia Commons, domena publiczna, kadr przycięty.


















