Zwierzęta – Internetowe Królestwo Zwierząt

Encyklopedia gatunków, ciekawostki i porady o zwierzętach świata

Advertisement

Minotaur: mit o labiryncie, Tezeuszu i kreteńskim kulcie byka

Minotaur i Kreta: pałac w Knossos z czerwonymi kolumnami i freskiem byka
()

Minotaur to potwór z mitologii greckiej o ciele człowieka i głowie byka. Żył na Krecie, zamknięty w labiryncie króla Minosa, i pożerał młodych ludzi przysyłanych z Aten. Ostatecznie pokonał go ateński bohater Tezeusz, ponieważ pomogła mu królewna Ariadna.

Ta opowieść należy przede wszystkim do najbardziej znanych mitów starożytności. Wyjaśniamy więc, skąd wziął się potwór, jak wyglądał jego labirynt i co archeologia mówi o kulcie byka na Krecie. Na końcu znajdziesz także przyrodnicze ślady mitu, czyli tura i chrząszcza bycznika. Całą galerię stworów opisujemy z kolei w przeglądzie potworów mitologii greckiej, a poprzedni odcinek serii opowiada o tym, kim była Meduza gorgona.

Skąd wziął się Minotaur i kim byli jego rodzice?

Według Apollodora, autora „Biblioteki”, Minos poprosił Posejdona o znak, który potwierdzi jego prawo do tronu Krety. Bóg wysłał mu więc z morza wspaniałego byka. Król obiecał złożyć go w ofierze, jednak zatrzymał zwierzę w swoich stadach i zabił innego. W efekcie Posejdon w gniewie sprawił, że żona Minosa, Pazyfae, zakochała się w byku.

Wtedy do akcji wkroczył Dedal, słynny ateński wynalazca żyjący na dworze Minosa. Zbudował dla królowej drewnianą krowę, pustą w środku i obciągniętą krowią skórą. Dzięki temu podstępowi Pazyfae zbliżyła się do byka. Z tego związku urodził się Minotaur. Jego grecka nazwa oznacza dosłownie „byka Minosa”.

Prawdziwe imię Minotaura: Asterion

Mało kto wie, że potwór miał także własne imię. Na przykład Apollodor i Pauzaniasz nazywają go Asterionem lub Asteriosem. Imię to wiąże się z greckim słowem oznaczającym gwiazdę. Co więcej, na monetach z Knossos pojawia się wzór labiryntu, a w jego środku czasem gwiazda. Część badaczy, zwłaszcza Karl Kerényi, łączyła ten symbol właśnie z Asterionem.

Gdzie mieszkał Minotaur i czym był labirynt?

Minos wstydził się potomka żony, dlatego polecił Dedalowi przygotować dla niego więzienie. Wynalazca stworzył labirynt, czyli budowlę o tak splątanych korytarzach, że nikt nie potrafił odnaleźć wyjścia. Owidiusz w „Metamorfozach” pisze nawet, że sam Dedal ledwie wrócił do wejścia po ukończeniu pracy. W samym środku tej plątaniny zamieszkał więc syn Pazyfae.

Pochodzenie słowa „labirynt” wciąż budzi spory. Jedna z popularnych hipotez łączy je z labrysem, czyli podwójnym toporem, ważnym symbolem minojskiej Krety. Nie ma jednak co do tego pewności, a językoznawcy traktują to wyjaśnienie ostrożnie.

Dlaczego Ateny płaciły daninę dla Minotaura?

Przyczyną była śmierć Androgeosa, syna Minosa, który zginął w Attyce. Król Krety najpierw najechał Ateny, a następnie narzucił im okrutną karę. Miasto musiało wysyłać na Kretę siedmiu młodzieńców i siedem dziewcząt. Wszyscy trafiali następnie do labiryntu, gdzie czekał na nich potwór. Jednak autorzy różnią się co do tego, jak często płacono daninę. Plutarch i Owidiusz piszą o okresie dziewięciu lat, z kolei inne przekazy mówią o corocznej ofierze.

Tezeusz i nić Ariadny

Kiedy nadszedł czas trzeciej daniny, do grupy ofiar zgłosił się Tezeusz, syn ateńskiego króla Egeusza. Na Krecie zakochała się w nim natomiast Ariadna, córka Minosa. Według Apollodora poprosiła ona najpierw o radę Dedala, a potem dała bohaterowi kłębek nici. Tezeusz przywiązał nić przy wejściu i rozwijał ją, idąc w głąb korytarzy. Następnie odnalazł potwora i, jak podaje Apollodor, zabił go gołymi pięściami. Malowidła na wazach pokazują także miecz albo maczugę. Wreszcie bohater wrócił po nici do wyjścia i uciekł z Ariadną.

Co zrobił Tezeusz po zwycięstwie?

Mimo to historia nie kończy się szczęśliwie. Tezeusz zostawił Ariadnę na wyspie Naksos, gdzie według wielu przekazów poślubił ją bóg Dionizos. Ponadto bohater zapomniał zmienić czarny żagiel na biały, który miał oznajmić zwycięstwo. W efekcie Egeusz zobaczył czarny żagiel i z rozpaczy rzucił się w morze. Według tradycji od jego imienia pochodzi nazwa Morza Egejskiego. Dedal również zapłacił za pomoc Ariadnie, ponieważ Minos uwięził go razem z synem Ikarem.

Czy Minotaur ma związek z prawdziwą Kretą?

Badacze szukają zwłaszcza korzeni mitu w kulturze minojskiej, która rozkwitała na Krecie w epoce brązu. Od 1900 roku Arthur Evans prowadził wykopaliska w Knossos i odsłonił ogromny pałac z setkami pomieszczeń. Co więcej, to właśnie Evans nazwał tę cywilizację minojską, od imienia Minosa.

Splątany plan pałacu kusi, aby widzieć w nim labirynt z mitu. Mimo to współcześni badacze traktują to porównanie jako ciekawą hipotezę, a nie dowód. Pewne jest natomiast, że byk zajmował w sztuce minojskiej wyjątkowe miejsce. Na freskach, pieczęciach i naczyniach pojawiają się także bycze głowy oraz stylizowane rogi. Więcej o samym micie i jego wersjach podaje Encyclopaedia Britannica.

Taurokatapsia, czyli skoki przez byka

Najsłynniejszym przykładem jest fresk z Knossos, który dziś oglądamy w Muzeum Archeologicznym w Heraklionie. Pokazuje młodych ludzi, którzy chwytają byka za rogi i przeskakują nad jego grzbietem. Dlatego uczeni nazywają ten zwyczaj taurokatapsią, czyli skokami przez byka. Nie wiemy dokładnie, czy był to sport, rytuał, czy połączenie obu. Część badaczy przypuszcza jednak, że wspomnienie takich spotkań z bykiem mogło zasilić opowieść o młodych Ateńczykach w labiryncie.

Jakie zwierzęta przypomina dziś Minotaur?

Mit wyrasta przede wszystkim z podziwu i lęku przed bykiem. Starożytni dobrze znali siłę tych zwierząt, zwłaszcza dzikich turów. Oto trzy zwierzęta, które łączą się z tą historią:

  • Byk domowy to samiec krowy domowej. Na minojskiej Krecie bydło miało ogromne znaczenie, co widać na freskach i pieczęciach.
  • Tur był dzikim przodkiem bydła domowego. Ostatnia samica tura padła w 1627 roku w Puszczy Jaktorowskiej na Mazowszu.
  • Bycznik (Typhaeus typhoeus) to chrząszcz z rodziny żukowatych. Po angielsku nosi nazwę, którą można przetłumaczyć jako „chrząszcz minotaur”.

Bycznik, czyli chrząszcz minotaur w Polsce

Bycznik, czarny chrząszcz na piasku

Czarny chrząszcz bycznik, którego angielska nazwa nawiązuje do Minotaura

Bycznik mierzy od 15 do 24 milimetrów i ma czarne, lśniące ciało. Samce noszą na przedpleczu trzy wyrostki podobne do rogów: dwa długie po bokach i krótki pośrodku. Dlatego właśnie te „bycze” ozdoby dały mu nazwę. Gatunek żyje również w Polsce, jednak należy do rzadkich chrząszczy. Najwięcej stanowisk znamy z południowo zachodniej części kraju. Bycznik zasiedla wrzosowiska i piaszczyste bory sosnowe. Pojawia się wczesną wiosną i kopie pionowe nory głębokie nawet na metr. Następnie gromadzi w nich odchody zwierząt, często w pobliżu nor dzikich królików. Co ciekawe, jego łacińska nazwa nawiązuje do innego mitycznego stwora, olbrzyma Tyfona.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Minotaur miał imię?

Tak. Apollodor i Pauzaniasz podają imię Asterion lub Asterios. Nazwa nawiązuje do gwiazdy, a ponadto niektórzy badacze łączą ją z gwiazdą na monetach z Knossos.

Kto zabił Minotaura?

Potwora pokonał Tezeusz, syn króla Aten. Pomogła mu Ariadna, ponieważ dała mu nić, dzięki czemu bohater odnalazł drogę powrotną z labiryntu.

Czy Minotaur istniał naprawdę?

Nie, to postać mitu. Na Krecie przetrwały jednak liczne ślady kultu byka, a także ruiny pałacu w Knossos, które mogły inspirować opowieści o labiryncie.

Ile osób Ateny wysyłały na Kretę?

Według mitu Ateńczycy wysyłali siedmiu młodzieńców i siedem dziewcząt. Przekazy różnią się natomiast co do tego, czy działo się to co rok, czy co dziewięć lat.

Jak oceniasz ten artykuł?

Kliknij gwiazdkę, aby ocenić jakość treści.

Średnia ocena użytkowników: / 5. Liczba głosów:

Brak ocen – bądź pierwszy i oceń ten wpis!