Chrobotek reniferowy to porost, który tworzy srebrzystoszare, krzaczaste kępy w suchych borach sosnowych, na wrzosowiskach i w tundrze. Choć wygląda jak mech, w rzeczywistości jest połączeniem grzyba i glonu. Stanowi też główny zimowy pokarm reniferów, od których wziął nazwę. Poniżej opisujemy jego budowę, występowanie, tempo wzrostu oraz zasady ochrony w Polsce.
Czym jest chrobotek reniferowy?
Chrobotek reniferowy (Cladonia rangiferina) należy do porostów, czyli organizmów złożonych z dwóch partnerów. Grzyb tworzy ciało porostu i chroni je przed wysychaniem. Z kolei glon, ukryty wewnątrz plechy, prowadzi fotosyntezę i dostarcza cukrów. Dzięki tej współpracy porost przetrwa tam, gdzie zwykłe rośliny miałyby trudności. Gatunek opisał Karol Linneusz w 1753 roku, początkowo pod nazwą Lichen rangiferinus.

Gęste kępy porostu tworzą w lesie jasne, puszyste poduchy
Jak wygląda chrobotek reniferowy?
Pierwotna, skorupiasta plecha szybko zanika, dlatego widzimy głównie pionowe, wielokrotnie rozgałęzione pędy zwane podecjami. Osiągają one zwykle od 3 do 10 centymetrów wysokości. Mają szarobiały lub popielaty kolor, a ich cienkie końcówki często przechylają się w jedną stronę. Poszczególne kępy łączą się w zwarte murawy, które z daleka przypominają szron lub watę. Na sucho porost jest kruchy, natomiast po deszczu staje się miękki i sprężysty.
Gdzie rośnie chrobotek reniferowy?
Gatunek występuje w chłodnym i umiarkowanym klimacie półkuli północnej. Najliczniej rośnie w tundrze i w borach strefy borealnej, na przykład w Skandynawii, Kanadzie i na Syberii. W Polsce spotkamy go przede wszystkim na ubogich, piaszczystych glebach w suchych borach sosnowych, na wydmach i wrzosowiskach. Ponadto porasta skały oraz odsłonięte stoki w górach.

Chrobotek reniferowy często rośnie razem z mchami w borach i na wrzosowiskach
Jak rozpoznać bór chrobotkowy?
Bór chrobotkowy to rzadki typ suchego lasu sosnowego, w którym runo tworzą głównie porosty. Drzewa rosną tu luźno, a między nimi rozciągają się szare dywany chrobotków. Ten typ siedliska ginie, gdy na piaskach przybywa azotu i zaczynają dominować trawy. Dlatego przyrodnicy uznają go za siedlisko szczególnie cenne.
Dlaczego porosty rosną tak wolno?
Chrobotek reniferowy przyrasta zwykle zaledwie o kilka milimetrów rocznie. Porost rośnie bowiem tylko wtedy, gdy jest wilgotny, a w suche dni niemal całkowicie zawiesza życiowe procesy. W efekcie zniszczona murawa odbudowuje się przez kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt lat. Porosty są też wrażliwe na zanieczyszczenie powietrza, zwłaszcza dwutlenkiem siarki, dlatego naukowcy wykorzystują je jako wskaźniki czystości środowiska.
Jakie znaczenie ma chrobotek dla reniferów?
Zimą chrobotki stanowią podstawę diety reniferów i karibu. Zwierzęta wyczuwają porost pod śniegiem i rozkopują go kopytami. Mikroorganizmy w ich żołądku potrafią rozkładać porostowe wielocukry, których inne zwierzęta niemal nie trawią. Z tego powodu stada wędrują między pastwiskami, aby nie wyjadać porostów do końca. O tych wędrówkach piszemy w artykule o migracji reniferów tundrowych, a o innych mieszkańcach północy w tekście o zwierzętach Arktyki.

Chrobotek reniferowy porasta skały i ubogie, suche podłoże
Czy chrobotek reniferowy jest pod ochroną?
Tak. W Polsce chrobotki z grupy porostów reniferowych objęto ochroną częściową. Ponadto znajdują się one w załączniku V dyrektywy siedliskowej Unii Europejskiej, a stan ich populacji sprawdza państwowy monitoring przyrody. Wyniki badań publikuje Główny Inspektorat Ochrony Środowiska.
Czy można zbierać chrobotek do dekoracji?
Zbieranie chrobotków ze stanowisk naturalnych bez zezwolenia jest w Polsce niedozwolone. Stabilizowany porost do ozdabiania ścian, wianków i stroików pochodzi zwykle z plantacji i zbioru w Skandynawii. Często jest to zresztą inny, pokrewny gatunek, czyli chrobotek alpejski. Kupując dekoracje, warto więc sprawdzić pochodzenie produktu.
Jakie właściwości ma kwas usninowy?
Chrobotki, podobnie jak wiele innych porostów, zawierają kwas usninowy. Związek ten wykazuje działanie przeciwbakteryjne, dlatego interesują się nim farmaceuci i producenci kosmetyków. W dużych dawkach może jednak uszkadzać wątrobę. Z tego względu nie należy samodzielnie przygotowywać z porostów naparów ani suplementów. Więcej o zależnościach w przyrodzie przeczytasz w tekście co to jest ekosystem.
Najczęściej zadawane pytania
Ile rośnie chrobotek reniferowy?
Zwykle przyrasta o kilka milimetrów rocznie. Kępa o wysokości kilku centymetrów może więc mieć nawet kilkanaście lat.
Czym różni się porost od mchu?
Mech jest rośliną, natomiast porost to połączenie grzyba i glonu. Mchy mają listki i łodyżki, a porosty tworzą plechę bez prawdziwych organów.
Czy chrobotek jest jadalny dla ludzi?
Dla ludzi jest praktycznie niestrawny i może drażnić przewód pokarmowy. Dawniej na północy Europy jadano porosty tylko w czasie głodu, po długim moczeniu.


















