Niedźwiedź Wojtek to najsłynniejsze zwierzę polskiej armii. Ten syryjski niedźwiedź brunatny przeszedł z żołnierzami generała Andersa szlak z Iranu przez Bliski Wschód aż do Włoch. Dzięki temu stał się symbolem przyjaźni, odwagi i losu Polaków na emigracji.
W tym artykule wyjaśniamy, skąd wziął się Wojtek, co robił w 22. Kompanii Zaopatrywania Artylerii i jak potoczyło się jego życie po wojnie. Ponadto oddzielamy fakty od żołnierskich opowieści, które z czasem obrosły legendą.
Skąd się wziął niedźwiedź Wojtek?
Historia zaczyna się w kwietniu 1942 roku w Iranie. Polscy żołnierze, którzy wyszli z ZSRR z armią Andersa, spotkali przy drodze perskiego chłopca z małym niedźwiadkiem. Według relacji matkę młodego zastrzelili myśliwi.
Niedźwiadka kupił porucznik Anatol Tarnowiecki. Młody niedźwiedź Wojtek był wtedy bardzo mały i nie umiał jeszcze sam jeść, dlatego potrzebował stałej opieki.
Następnie przez około trzy miesiące opiekowała się nim osiemnastoletnia Irena Bokiewicz w obozie dla polskich uchodźców pod Teheranem. Z kolei w sierpniu 1942 roku zwierzę trafiło do żołnierzy kompanii transportowej.
Wojtek należał do podgatunku niedźwiedzia syryjskiego. To mniejsza i jaśniejsza odmiana gatunku, który dobrze znamy z polskich gór. Więcej o tym gatunku przeczytasz w artykule niedźwiedź brunatny: wygląd i występowanie.
Z kolei imię Wojtek to zdrobnienie od Wojciecha. Żołnierze tłumaczyli je często jako „ten, który cieszy się wojną”, bowiem tak brzmi popularna interpretacja staropolskiego imienia.
Jak wyglądało życie w 22. Kompanii Zaopatrywania Artylerii?
Pododdział, który przygarnął Wojtka, z czasem przyjął nazwę 22. Kompania Zaopatrywania Artylerii 2 Korpusu Polskiego. Kompania wędrowała przez Irak, Syrię, Palestynę i Egipt, dlatego niedźwiedź poznał wiele obozów wojskowych.
Niedźwiedź Wojtek szybko przyzwyczaił się do ludzi i do wojskowego rytmu dnia. Żołnierze traktowali go jak kolegę z oddziału. Wojtek mieszkał z nimi w obozie, bawił się z ludźmi i chętnie się z nimi siłował. Zachowane fotografie pokazują go na przykład podczas zapasów z żołnierzami.
Żołnierze 22. Kompanii przyglądają się zapasom kolegi z Wojtkiem. Zdjęcie: Imperial War Museum, Wikimedia Commons, domena publiczna
W relacjach weteranów powtarzają się anegdoty o piwie, papierosach i kąpielach pod prysznicem. Takie opowieści warto jednak czytać ostrożnie. Część z nich spisano dopiero po latach, a każdy kolejny opowiadający dodawał coś od siebie.
Dlaczego niedźwiedź Wojtek dostał stopień wojskowy?
W 1944 roku 2 Korpus Polski płynął z Egiptu do Włoch. Brytyjskie przepisy zabraniały jednak zabierania na statki zwierząt domowych i maskotek. Żołnierze znaleźli więc sprytne rozwiązanie.
Wojtka wpisano do ewidencji jako szeregowca. Otrzymał numer, książeczkę żołdu i formalny przydział do kompanii. Dzięki temu mógł legalnie płynąć razem z oddziałem. Później awansował do stopnia kaprala.
W praktyce niedźwiedź Wojtek miał więc swoje miejsce w strukturze wojska, podobnie jak ludzie. Taki zapis był jednak przede wszystkim sposobem na ominięcie przepisów, a nie zwykłym żartem.
Co robił niedźwiedź Wojtek pod Monte Cassino?
Następnie, wiosną 1944 roku, 2 Korpus Polski walczył o klasztor na Monte Cassino. Zadaniem 22. Kompanii było dowożenie amunicji dla artylerii. Właśnie z tego okresu pochodzi najsłynniejsza opowieść o Wojtku.
Według żołnierzy niedźwiedź podpatrzył ludzi przy pracy i sam zaczął nosić skrzynie z pociskami. Skrzynia z pociskami do brytyjskiej armaty 25 funtowej ważyła około 45 kg. Brak jednak zdjęć z samej bitwy, dlatego historycy traktują szczegóły tej relacji z pewną ostrożnością.
Bitwa o Monte Cassino trwała kilka tygodni i kosztowała 2 Korpus Polski wielu poległych. Polscy żołnierze zatknęli flagę na ruinach klasztoru 18 maja 1944 roku. Dlatego ta data jest dziś ważną rocznicą, także dla miłośników historii Wojtka.
Pewne jest natomiast, że kompania przyjęła nowe godło. Przedstawiało ono niedźwiedzia niosącego pocisk artyleryjski. Odtąd znak ten malowano na pojazdach i noszono na mundurach.
Godło 22. Kompanii Zaopatrywania Artylerii: niedźwiedź niosący pocisk. Zdjęcie: Imperial War Museum, Wikimedia Commons, domena publiczna
Jak wyglądało życie Wojtka po wojnie?
Po zakończeniu walk kompania trafiła do Wielkiej Brytanii. Wojtek zamieszkał z żołnierzami w obozie Winfield w hrabstwie Berwickshire w Szkocji. Miejscowi szybko polubili niezwykłego kaprala, zwłaszcza dzieci z okolicznych wsi.
Polscy żołnierze stopniowo przechodzili do cywila, a wielu z nich nie mogło wrócić do Polski. Dlatego 15 listopada 1947 roku przekazali Wojtka do ogrodu zoologicznego w Edynburgu. Tam spędził resztę życia.
W zoo niedźwiedź Wojtek stał się jedną z największych atrakcji. Dawni towarzysze broni odwiedzali go tam regularnie. Według wspomnień niedźwiedź reagował na polską mowę, a niektórzy weterani przechodzili nawet przez ogrodzenie, żeby się z nim przywitać. Wojtek zmarł 2 grudnia 1963 roku w wieku 21 lat.
Dlaczego niedźwiedź Wojtek jest symbolem?
Dla żołnierzy armii Andersa niedźwiedź był kimś więcej niż maskotką. Przede wszystkim przypominał im o domu, którego wielu z nich nie mogło już zobaczyć. Ponadto dawał chwile radości w czasie wojny i długiej tułaczki.
Historia Wojtka łączy też kilka krajów. Zaczyna się w Iranie, prowadzi przez Bliski Wschód i Włochy, a kończy w Szkocji. Dlatego niedźwiedź Wojtek jest dziś symbolem przyjaźni polsko szkockiej i losów polskich żołnierzy na Zachodzie.
Wojsko od dawna korzystało z pomocy zwierząt, zwłaszcza koni, mułów i osłów. Więcej o nich przeczytasz w artykule o tym, jakie zwierzęta juczne noszą ładunki. Niedźwiedź w roli żołnierza był jednak czymś zupełnie wyjątkowym.
Gdzie stoją pomniki Wojtka?
Pamięć o Wojtku jest żywa zarówno w Polsce, jak i w Wielkiej Brytanii. Oto najważniejsze miejsca, w których można go zobaczyć:
- Kraków, Park Jordana: pomnik odsłonięty 18 maja 2014 roku, w rocznicę zdobycia Monte Cassino.
- Edynburg, West Princes Street Gardens: pomnik z brązu z 2015 roku, autorstwa Alana Beattiego Herriota.
- Duns w Szkocji: pomnik odsłonięty w 2016 roku, niedaleko dawnego obozu Winfield.
- Poznań, Nowe Zoo: drewniana rzeźba z 2018 roku.
- Szczecin i Sopot: pomniki odsłonięte w 2019 roku.
- Cassino we Włoszech: marmurowa figura z 2019 roku.
Pomnik Wojtka w West Princes Street Gardens w Edynburgu. Zdjęcie: DsMaxwell, Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0
Edynburski pomnik pokazuje Wojtka obok polskiego żołnierza. Z kolei tablica przy nim przypomina o drodze, którą przeszli razem. Szczegóły historii Wojtka opisuje również Instytut Pamięci Narodowej.
Wojtek nie jest jedynym zwierzęciem, które zapisało się w polskiej historii. Warto poznać także dzieje Kasztanki, klaczy Józefa Piłsudskiego. Inne podobne opowieści znajdziesz w kategorii Zwierzęta w historii.
Najczęściej zadawane pytania
Jakim gatunkiem był niedźwiedź Wojtek?
Był to niedźwiedź brunatny z podgatunku syryjskiego. Ten podgatunek żyje na Bliskim Wschodzie i w zachodniej Azji.
Ile lat żył Wojtek?
Wojtek żył około 21 lat. Urodził się prawdopodobnie na przełomie 1941 i 1942 roku, a zmarł w edynburskim zoo 2 grudnia 1963 roku.
Czy Wojtek naprawdę nosił pociski?
Tak twierdzili żołnierze 22. Kompanii. Brakuje jednak zdjęć z bitwy, dlatego część szczegółów pozostaje opowieścią weteranów.
Gdzie zobaczyć pomnik Wojtka w Polsce?
Najbardziej znany pomnik stoi w krakowskim Parku Jordana. Wojtka upamiętniają także między innymi Szczecin, Sopot i poznańskie Nowe Zoo.
Zdjęcie główne: autor nieznany, zbiory Imperial War Museum, Wikimedia Commons, domena publiczna, kadr przycięty.
