Wal grenlandzki: wygląd, życie i rekordowa długowieczność

Wal grenlandzki (Balaena mysticetus) to wieloryb, który całe życie spędza w lodowatych wodach Arktyki. Wyróżnia się ogromną głową, najdłuższymi fiszbinami wśród wszystkich waleni oraz wyjątkową długowiecznością. Niektóre osobniki żyją ponad 200 lat, dlatego gatunek uchodzi za najdłużej żyjącego ssaka na Ziemi.

Gdzie występuje wal grenlandzki?

Ten gatunek żyje wyłącznie w wodach arktycznych i subarktycznych. Nie migruje do ciepłych mórz, jak robi to wiele innych wielorybów. Zamiast tego przemieszcza się wraz z krawędzią lodu morskiego.

Biolodzy wyróżniają kilka odrębnych populacji:

populację Morza Beringa, Czukockiego i Beauforta, czyli największą i najlepiej zbadaną,
populację Morza Ochockiego,
populację Cieśniny Davisa i Zatoki Baffina,
populację wschodniej Grenlandii, Svalbardu i Morza Barentsa.

Wiosną zwierzęta płyną na północ, natomiast jesienią wracają na zimowiska bliżej granicy lodu. Gatunek opisał naukowo Karol Linneusz w 1758 roku. Polska nazwa nawiązuje z kolei do wód wokół Grenlandii, skąd pochodziły pierwsze opisane okazy.

Mapa świata z zaznaczonym na niebiesko zasięgiem występowania, gdzie żyje wal grenlandzki

Wal grenlandzki żyje tylko w chłodnych wodach Arktyki i Subarktyki

Jak wygląda ten wieloryb?

To masywny wieloryb o ciemnym, niemal czarnym ciele. Spód żuchwy jest biały, często z rzędem ciemnych plamek. Jasne plamy pojawiają się także na trzonie ogona, zwłaszcza u starszych osobników.

Najbardziej rzuca się w oczy głowa. Stanowi ona mniej więcej jedną trzecią długości ciała. Szczęka górna jest mocno wygięta w łuk, dzięki temu mieści bardzo długie fiszbiny. Ich płyty dorastają do około 4 metrów, czyli więcej niż u jakiegokolwiek innego walenia.

Wal grenlandzki nie ma płetwy grzbietowej. Ułatwia mu to bowiem pływanie tuż pod pokrywą lodu. Z kolei jego podskórna warstwa tłuszczu ma nawet około pół metra grubości. To najgrubsza warstwa tłuszczu u wszystkich zwierząt.

Ile waży i jak duży jest wal grenlandzki?

Dorosłe samice mierzą zwykle 16 do 18 metrów, natomiast samce są nieco mniejsze. Według NOAA zwierzęta te ważą do około 90 ton. Pod względem masy ustępują więc tylko płetwalowi błękitnemu i finwalowi. Porównanie wagi różnych gatunków znajdziesz w artykule Wieloryb i jego waga.

Jak żyje wal grenlandzki wśród lodu?

Ten wieloryb pływa powoli, zwykle kilka kilometrów na godzinę. Żyje pojedynczo lub w małych grupach, choć na żerowiskach gromadzi się czasem więcej zwierząt. Pod wodą wytrzymuje zwykle kilkanaście minut, a wyjątkowo dłużej.

Wal grenlandzki potrafi przebić głową lód o grubości kilkudziesięciu centymetrów. Dzięki temu oddycha nawet tam, gdzie morze jest prawie całkowicie zamarznięte. Przypuszcza się również, że dźwięki pomagają mu odnaleźć cieńszy lód i szczeliny.

Gatunek słynie także z bogatych pieśni. Samce śpiewają głównie zimą i wiosną. Co ciekawe, badacze nagrali u jednej populacji ponad 180 różnych pieśni w ciągu zaledwie trzech lat.

Czym żywi się ten olbrzym?

Podstawę diety stanowi drobny zooplankton. Przede wszystkim są to widłonogi oraz kryl, czyli niewielkie skorupiaki z grupy eufauzji. Wieloryb płynie powoli z otwartym pyskiem, a następnie odcedza pokarm przez gęste fiszbiny.

Czasem żeruje również przy dnie płytkich mórz. Zjada wtedy drobne skorupiaki żyjące tuż nad osadem. Taki sposób odżywiania wymaga mało energii, dlatego pozwala zgromadzić ogromne zapasy tłuszczu.

Jak długo żyje wal grenlandzki?

Na tym polega największa sensacja związana z tym gatunkiem. Pod koniec lat 90. naukowcy zbadali soczewki oczu wielorybów upolowanych przez rdzennych mieszkańców Alaski. Analiza aminokwasów wykazała, że część zwierząt miała ponad 100 lat, a najstarszy samiec około 211 lat.

Inne dowody były równie zaskakujące. W ciałach kilku wielorybów znaleziono bowiem stare kamienne i kościane groty harpunów. Ponadto w 2007 roku w osobniku upolowanym u wybrzeży Alaski tkwił fragment pocisku harpunowego wyprodukowanego pod koniec XIX wieku. W efekcie wal grenlandzki uchodzi dziś za najdłużej żyjącego ssaka. Więcej o życiu w tym regionie przeczytasz w tekście Zwierzęta Arktyki.

Jak rozmnaża się ten gatunek?

Samica rodzi jedno młode mniej więcej co 3 do 4 lat. Ciąża trwa około 13 do 14 miesięcy. Noworodek mierzy około 4 do 4,5 metra. Dojrzałość płciową wieloryby osiągają późno, zwykle po ukończeniu 20 lat.

Dwa wieloryby na powierzchni morza wypuszczają wysokie fontanny pary wodnej

Dwa wieloryby wypuszczają fontanny przy wynurzeniu

Jakie ciekawostki warto znać o tym wielorybie?

Fontanna wydychanego powietrza ma kształt litery V, ponieważ wieloryb ma dwa szeroko rozstawione nozdrza.
W podniebieniu ma ukrwiony narząd opisany w 2013 roku. Naukowcy sądzą, że pomaga on oddawać nadmiar ciepła.
Od 1983 roku jest oficjalnym ssakiem morskim stanu Alaska.
Jego genom zsekwencjonowano w 2015 roku. Badacze szukają w nim między innymi przyczyn długowieczności i odporności na nowotwory.

Czy wal grenlandzki jest zagrożony?

Przez kilka stuleci europejscy i amerykańscy wielorybnicy polowali na ten gatunek bardzo intensywnie. Powolne, tłuste zwierzęta były łatwym celem. Dlatego część populacji niemal całkowicie wyginęła.

Obecnie gatunek chroni międzynarodowe prawo, a handlu jego produktami zakazuje konwencja CITES. Największa populacja z Morza Beringa, Czukockiego i Beauforta systematycznie odbudowuje swoją liczebność. Natomiast mniejsze populacje, na przykład ze Svalbardu, wciąż pozostają nieliczne. Rdzenne społeczności Arktyki mogą polować na te wieloryby tylko w ramach limitów Międzynarodowej Komisji Wielorybniczej. Aktualne informacje o gatunku publikuje NOAA Fisheries, a o innych zagrożonych zwierzętach piszemy w artykule Zagrożone gatunki zwierząt na świecie.