Imperium Mongolskie miało swój początek w XIII w., kiedy to Czyngis-chan zjednoczył plemiona mongolskie, podbił wiele sąsiednich ziem i został mianowany władcą Mongołów – pierwszym Mongolskim Wielkim Chanem. Od tamtego czasu Imperium Mongolskim rządzili Mongolscy Wielcy Chanowie, następcy Czyngis-chana. Rządy Mongolskich Wielkich Chanów przypadają na okres od panowania Czyngis-chana aż do podboju Mongolii przez lud Qingów z Mandżurii.
Niektórzy władali dobrze, inni zasłynęli z dalekosiężnych podbojów, a jeszcze inni wcale nie sprawdzali się w roli wodza. Ten artykuł opisuje wszystkich Wielkich Chanów w kolejności, w jakiej rządzili.
Mongolscy Wielcy Chanowie – lista
Lista Mongolskich Wielkich Chanów obejmuje 41 tytułów, które były nadawane kolejnym władcom Imperium Mongolskiego. W nawiasach podane są lata ich panowania. Niektórzy z nich nie byli chanami, a inni jedynie regentami – ta informacja również jest podana w nawiasie. Jeśli władca odznaczył się szczególnymi zasługami dla państwa mongolskiego, będą one opisane poniżej jego nazwiska.
Czyngis-chan (1206 – 1227)
Jego panowanie wyznacza początek Drugiej Ery w historii państwa mongolskiego – czas największego rozkwitu imperium. Jest to władca, którego potomkami są wszyscy Mongolscy Wielcy Chanowie. Jako młody chłopiec nie wyróżniał się brawurą, ale za to był uparty i odważny. We wczesnej dorosłości podporządkował sobie najpierw rodzinę, a następnie cały klan. Wkrótce rozpoczął walki plemienne, w których walczył jako wódz swojego klanu. Szybko zdobywał kolejne ziemie. Liczne zwycięstwa wojenne zawdzięczał doskonale wyszkolonej armii oraz taktyce wojny psychologicznej. Słynął z talentu przywódczego, ale również z tyranii. W 1206 został oficjalnym władcą Mongołów – Czyngis-chanem, którego dziedzictwo przejęli wszyscy Mongolscy Wielcy Chanowie.
Czingis-chan
W krótkim czasie przeprowadził szereg wojen, które przyniosły mu ogromne zdobycze terytorialne. Zawdzięczał to dobrze wyszkolonym oddziałom, a w dużej mierze również swojej złej sławie – uchodził bowiem za tyrana, a wrogowie poddawali mu się z lęku przed okrutnymi konsekwencjami walki. Za jego panowania Mongołowie zyskali dużą część ziem – po podboju Chin przez armię Czyngis-chana Imperium Mongolskie zwiększyło się dwukrotnie.
Tołuj (1228) (regent)
Najmłodszy syn Czyngis-chana. Bezpośrednio po śmierci ojca objął władzę, jednak po 2 latach zrzekł się jej na rzecz starszego brata, Ugedeja, co było zgodne z wolą Czyngis-chana. Zdobył m.in. Herat. Za rządów Ugedeja wsławił się jako jeden z dowódców kampanii przeciw ludowi Dżurdżenów.
Ugedej (1229 – 1241)
Był trzecim synem Czyngis-chana. W przeciwieństwie do ojca nie był tak energiczny i bezwzględny – odznaczał się inteligencją, spokojem i skromnością. Skupił się na rozwoju politycznym i gospodarczym na podbitych przez ojca ziemiach, dzięki czemu kolejni Mongolscy Wielcy Chanowie mogli władać dobrze zorganizowanym państwem. Ustanowił stolicę państwa w Karakorum, która stała się ośrodkiem prawnym kraju. Dzięki niemu w państwie mongolskim zorganizowano administrację państwową. Oprócz tego z jego inicjatywy powołano służbę kuriersko-pocztową, która działała na głównych szklakach komunikacyjnych imperium. Jego wielką zasługą było wybudowanie sieci studni na terenach stepowych, co dla wielu mieszkańców okazało się zbawienne. Polityka zagraniczna nie została jednak zaniedbana – za panowania Ugedeja Mongołowie podbili prawie cały teren Rusi.
Toregene (1241 – 1246) (regentka)
Była żoną Ugedeja i matką Gujuka. Zasadniczo zmieniła politykę państwa. Sprzeciwiła się woli męża i bez jego pozwolenia uczyniła swojego syna chanem. Mongolscy Wielcy Chanowie z późniejszych okresów odczuli jej wpływ na politykę, ponieważ za jej sprawą wielu dotychczasowych urzędników straciło swoje stanowiska.
Gujuk (1246 – 1248)
Ostatni Wielkim Chan z rodu Ugedeja.
Oguł Kajmysz (1248 – 1251) (regentka)
Była żoną Gujuka. Jako regentka aktywnie uczestniczyła w polityce imperium. Chciała, by kolejni Mongolscy Wielcy Chanowie byli przedstawicielami linii Ugedeja, lecz nie udało jej się do tego doprowadzić. Zażądała płacenia daniny przez Ludwika IX na rzecz Imperium Mongolskiego.
Mongke (1251 – 1259)
Był wnukiem Czyngis-chana i synem Tołuja. Zdobycie władzy zawdzięczał poparciu swojej matki oraz Baru-chana. Na początku część przedstawicieli rodów Ugedeja i Czagataja nie chciała uznać jego władzy, dlatego już na początku panowania rozkazał ich zamordować. Przyczynił się do powiększenia terytorium imperium – zdobył Bagdad oraz zaatakował Węgry i Polskę.
Kubilaj-chan (1260 – 1294)
Był wnukiem Czyngis-chana i synem Tołuja. Tytuł władcy mongolskiego, którym mianowali się wszyscy Mongolscy Wielcy Chanowie nadano mu w 1260 roku. Był pierwszym Wielkim Chanem, który był starannie wykształcony i dzięki temu za jego rządów Imperium Mongolskie osiągnęło szczyt rozwoju. Przeniósł stolicę z Karakorum do Chanbałyku (dzisiejszy Pekin). Został pierwszym cesarzem Chin z dynastii Yuan. Za jego rządów Imperium Mongolskie dokonało pierwszego najazdu na Japonię, który jednak z powodu sztormu zakończył się niepowodzeniem.
Temür Öldżejtü (1294 – 1307)
Był drugim cesarzem Chin z dynastii Yuan, wnukiem Kubilaj-chana.
Külüg-chan (1308 – 1311)
Bujantu-chan (1311 – 1320)
Gegeen-chan (1321 – 1323)
Jisüntemür (1323 – 1328)
Arigaba-chan (1328)
Toga Temür (1328 – 1329)
Kutughtu-chan (1329)
Toga Temür (ponownie) (1329 – 1332)
Irinczenbal (1332)
Togon Temür (1332 – 1370)
Był ostatnim przedstawicielem dynastii Yuan na tronie chińskim, a jednocześnie nosił tytuł władcy mongolskiego, jak inni Mongolscy Wielcy Chanowie. Za jego panowania w 1368 roku powstała dynastia Ming, co zakończyło okres Drugiej Ery i rozpoczęło Trzecią Erę w historii państwa mongolskiego. W okresie Trzeciej Ery Mongołowie coraz bardziej tracili na znaczeniu, aż w końcu stali się ludem poddanym innym mocarstwom.
Biliktu-chan (1370 – 1378)
Uschal-chan (1378 – 1388)
Dżorigtu-chan (1389 – 1392)
Nigülesegczi-chan (1393 – 1399)
Gün Temür (1400 – 1402)
Gujliczi (1403 – 1408)
Öldżejtü-chan(1408 – 1411)
Delbeg (1412 – 1414)
Ojradaj (1415 – 1425)
Adaj (1426 – 1438)
Tajsun-chan (1433 – 1452)
Esen (1452 – 1455)
Wódz ten miał wielki talent militarny i wiele zwycięstw na swoim koncie, jednak nie pochodził z dynastii Czyngis-chana. Dlatego kiedy przyjął ten sam tytuł, który nosili pozostali Mongolscy Wielcy Chanowie, wśród Mongołów wybuchł bunt, który doprowadził Esena do upadku.
Mar Körgis (1455 – 1466/1467)
Molon Taiji (1467 – 1471)
Manduul (1473 – 1479)
Dajan-chan (1480 – 1517)
Późniejsi Mongolscy Wielcy Chanowie zawdzięczają mu krótkotrwałe zjednoczenie Mongołów po okresie rządów Ojratów. Przywrócił tytułowi Wielkiego Chana jego dawne znaczenie i zawarł pokój z Chinami. W późniejszym czasie jednak kilkakrotnie najechał Chiny, co przyniosło mu znaczne zdobycze. Niestety nawet to nie powstrzymało ponownego rozpadu państwa mongolskiego, które dokonało się po jego śmierci.
Sain-Alag-chan (1518 – 1519)
Alag-chan (1519 – 1547)
Küdeng-chan (1548 – 1557)
Jasagtu-chan (1558 – 1592)
Seczen-chan (1593 – 1603)
Ligdan-chan (1604 – 1634)
Po jego śmierci Mongolscy Wielcy Chanowie przestali istnieć, a Imperium Mongolskie zostało przejęte przez Mandżurię.
