Gatunek krytycznie zagrożony: sępy Afryki

Sęp afrykański to gatunek krytycznie zagrożony, ale nie jedyny taki sęp w Afryce. Od 2015 roku w tej samej kategorii Czerwonej Listy IUCN znajdują się cztery afrykańskie sępy. Kolejne gatunki są zagrożone lub narażone. Dlatego naukowcy mówią wręcz o kryzysie sępów na całym kontynencie. W tym artykule wyjaśniamy, które sępy są najbardziej zagrożone, dlaczego giną i jak można je ratować.

Co oznacza gatunek krytycznie zagrożony?

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) ocenia ryzyko wymarcia zwierząt i roślin. Kategoria krytycznie zagrożony (CR) jest najwyższa przed wymarciem na wolności. Trafia do niej na przykład gatunek, którego liczebność spadła o ponad 80% w ciągu trzech pokoleń. Dlatego taki status oznacza bardzo wysokie ryzyko zniknięcia w najbliższych dziesięcioleciach.

Który sęp w Afryce to gatunek krytycznie zagrożony?

W 2015 roku IUCN podniosła status czterech afrykańskich sępów do najwyższej kategorii zagrożenia. W efekcie każdy z nich to dziś gatunek krytycznie zagrożony:

sęp afrykański (Gyps africanus), najliczniejszy duży sęp sawann,
sęp plamisty (Gyps rueppelli), jeden z najwyżej latających ptaków świata,
kapturnik (Necrosyrtes monachus), mały sęp często spotykany w pobliżu osad,
sęp białogłowy (Trigonoceps occipitalis), rzadki gatunek o białej głowie i czerwonym dziobie.

Ponadto sęp uszaty i ścierwnik mają status zagrożonych, a sęp przylądkowy jest narażony. Szczegółowy opis pierwszego z tych ptaków znajdziesz w artykule sęp afrykański: wygląd, życie i zagrożenia.

Gatunek krytycznie zagrożony: grupa sępów przy padlinie na sawannie

Sępy żerują w grupach, dlatego jedna zatruta padlina może zabić wiele ptaków naraz.

Jak szybko znikają sępy w Afryce?

Badanie Darcy Ogady i współpracowników z 2016 roku objęło osiem gatunków afrykańskich sępów. Aż siedem z nich straciło średnio 62% populacji w ciągu około trzech pokoleń. Przede wszystkim najszybciej giną sępy na sawannach Afryki Wschodniej i Zachodniej. Natomiast w wielu krajach zachodniej Afryki duże sępy niemal zniknęły poza obszarami chronionymi.

Dlaczego sęp to dziś gatunek krytycznie zagrożony?

Przyczyn jest kilka, jednak dwie są najważniejsze. Według badania z 2016 roku zatrucia odpowiadały za około 61% stwierdzonych zgonów sępów. Z kolei około 29% przypadków wiązało się z handlem częściami ciała tych ptaków.

Zatrucia padliny

Hodowcy bydła czasem zatruwają padlinę, aby zabić lwy, hieny lub szakale atakujące stado. Niestety sępy przylatują do takiej padliny jako pierwsze i giną masowo. Ponadto kłusownicy celowo trują sępy przy zabitych słoniach i nosorożcach. Krążące nad padliną ptaki zdradzają bowiem strażnikom miejsce przestępstwa. W 2019 roku w Botswanie po jednym takim zatruciu znaleziono ponad 500 martwych sępów.

Handel częściami ciała

W części Afryki głowy i inne części sępów służą w tradycyjnej medycynie. Według wierzeń mają bowiem dawać jasnowidzenie lub szczęście. Ten handel dotyka zwłaszcza kapturnika w Afryce Zachodniej.

Inne zagrożenia

porażenia prądem i kolizje z liniami energetycznymi,
utrata siedlisk i drzew, na których sępy budują gniazda,
mniej padliny dzikich zwierząt poza parkami narodowymi,
niepokojenie ptaków przy gniazdach.

Sępy rozmnażają się bardzo wolno. Ponadto para wychowuje zwykle jedno pisklę w roku, a młode zaczynają lęgi dopiero po kilku latach. W efekcie nawet niewielkie straty dorosłych ptaków szybko zmniejszają populację.

Sępy odpoczywają i gniazdują na wysokich drzewach sawanny.

Dlaczego sępy są ważne dla ludzi i przyrody?

Przede wszystkim sępy to naturalni sprzątacze sawanny. Szybko usuwają padlinę, więc ograniczają rozwój bakterii i liczbę zdziczałych psów. Dobrym przykładem jest natomiast Azja. W latach dziewięćdziesiątych w Indiach liczba sępów z rodzaju Gyps spadła o ponad 95%. Przyczyną był diklofenak, lek przeciwzapalny podawany bydłu, który zabija sępy jedzące padlinę. Po zniknięciu sępów przybyło bezpańskich psów, a razem z nimi przypadków wścieklizny. Dlatego Indie zakazały weterynaryjnego diklofenaku w 2006 roku.

Na szczęście Afryka może jeszcze uniknąć podobnej katastrofy. Sępy współpracują również z innymi padlinożercami, takimi jak hiena pręgowana. Więcej o mieszkańcach tych terenów przeczytasz w artykule jakie zwierzęta żyją na sawannie.

Jak chronić gatunek krytycznie zagrożony, taki jak sępy?

W 2017 roku państwa Konwencji o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt przyjęły plan ochrony sępów Afryki i Eurazji. Obejmuje on między innymi:

walkę z zatruciami i karanie trucicieli,
szkolenie strażników i hodowców, jak postępować z zatrutą padliną,
zakaz szkodliwych leków weterynaryjnych,
zabezpieczanie linii energetycznych,
strefy bezpieczne dla sępów i dokarmianie czystą padliną,
edukację na temat handlu częściami ciała ptaków.

Dzięki temu w niektórych krajach liczby już się stabilizują dzięki takim działaniom. Pełne wyniki badań nad kryzysem sępów znajdziesz w publikacji Ogady i in. w Conservation Letters. Warto też poznać inne zagrożone gatunki zwierząt na świecie.

Gatunek krytycznie zagrożony: dwa sępy w suchej trawie sawanny

Sępy często odpoczywają na ziemi w pobliżu padliny.

Najczęściej zadawane pytania

Ile gatunków sępów żyje w Afryce?

W Afryce żyje jedenaście gatunków sępów. Część z nich, na przykład ścierwnik, występuje także w Europie i Azji.

Czy sęp to gatunek krytycznie zagrożony także w Europie?

Nie. Europejskie sępy, na przykład sęp płowy, mają się lepiej. Jednak ścierwnik jest zagrożony w całym zasięgu występowania.

Czy sępy atakują zwierzęta hodowlane?

Nie. Sępy jedzą padlinę i nie polują na zdrowe zwierzęta. Dlatego nie stanowią zagrożenia dla bydła.

Jak każdy może pomóc sępom?

Przede wszystkim można wspierać organizacje chroniące ptaki drapieżne i rzetelnie mówić o roli sępów. Poza tym podczas podróży do Afryki nie warto kupować pamiątek z częściami dzikich zwierząt.