Zwierzęta aktywne nocą to gatunki, które żerują, polują i szukają partnera po zmroku, a dzień przesypiają w kryjówce. Naukowcy nazywają je zwierzętami nocnymi. Należą do nich między innymi sowy, nietoperze, jeże, borsuki i większość ciem. Nocny tryb życia chroni je przed upałem i wieloma drapieżnikami, dlatego wykształciły szereg niezwykłych przystosowań. Poniżej wyjaśniamy, jak sobie radzą w ciemności.
Co to znaczy, że zwierzęta są aktywne nocą?
Biolodzy dzielą zwierzęta według pory dnia, w której wykazują największą aktywność. Wyróżniamy przede wszystkim:
- zwierzęta dzienne, aktywne za dnia, na przykład większość ptaków śpiewających i wiewiórki,
- zwierzęta nocne, czyli aktywne w nocy, na przykład sowy i nietoperze,
- zwierzęta zmierzchowe, najbardziej ruchliwe o świcie i o zmierzchu, na przykład sarny i zające.
Granice tych grup nie są jednak sztywne. Lis poluje głównie o zmierzchu i w nocy, ale w spokojnych miejscach chętnie wychodzi również za dnia. Z kolei wiele gatunków zmienia rytm aktywności w zależności od pory roku i dostępności pokarmu.
Dlaczego zwierzęta aktywne nocą wybrały ciemność?
Noc daje kilka ważnych korzyści. Przede wszystkim chroni przed drapieżnikami, które polują wzrokiem w dzień. Poza tym w gorącym klimacie pozwala uniknąć przegrzania i utraty wody. Dlatego na pustyniach po zmroku budzi się do życia wiele gryzoni, gadów i owadów.
Nocny tryb życia ma również długą historię. Według popularnej hipotezy pierwsze ssaki przez miliony lat prowadziły nocny tryb życia, ponieważ w dzień dominowały dinozaury. Właśnie dlatego wiele ssaków do dziś ma doskonały słuch i węch, a gorzej rozróżnia kolory.
Jakie zwierzęta aktywne nocą żyją w Polsce?
W polskich lasach, na łąkach i w ogrodach po zmroku spotkamy całkiem sporo gatunków. Najbardziej znane to:
- sowy, na przykład puszczyk, uszatka i płomykówka,
- nietoperze, których w Polsce żyje ponad 20 gatunków, wszystkie pod ochroną,
- jeż europejski, który w nocy zjada owady, ślimaki i dżdżownice,
- borsuk, lis, kuna i jenot,
- ćmy, świetliki, wiele chrząszczy i pająków,
- płazy, na przykład ropuchy i traszki.
O tym, jak bronią się jeże, przeczytasz w artykule Dlaczego jeże mają kolce?. Z kolei borsuka i jego krewnych opisujemy w tekście o łasicowatych.
Jak zwierzęta aktywne nocą widzą w ciemności?
Wiele nocnych drapieżników ma za siatkówką błonę odblaskową. Ta warstwa odbija światło z powrotem do oka, dzięki czemu komórki wzrokowe mogą je wykorzystać drugi raz. Właśnie dlatego oczy kota, lisa czy sarny świecą w blasku latarki. Ponadto nocne zwierzęta mają zwykle duże oczy i szeroko otwierające się źrenice.
Jak polują sowy?
Sowy mają ogromne, rurkowate oczy, które nie mogą się obracać w oczodołach. Dlatego sowa obraca całą głowę, nawet o około 270 stopni. Jeszcze ważniejszy jest jednak słuch. U wielu gatunków, na przykład u płomykówki, otwory uszne leżą na różnej wysokości. Dzięki temu sowa precyzyjnie lokalizuje mysz nawet pod śniegiem. Z kolei miękkie, postrzępione brzegi piór wyciszają jej lot. Więcej o tych ptakach przeczytasz w artykule Ptaki polskie.
Sowy dzień przesypiają w koronach drzew, a polują po zmroku
Jak nietoperze orientują się w ciemności?
Nietoperze korzystają z echolokacji. Wydają bardzo wysokie dźwięki, których człowiek zwykle nie słyszy, a następnie analizują powracające echo. Na tej podstawie rozpoznają przeszkody i lecące owady. W efekcie jeden nietoperz potrafi w ciągu nocy zjeść setki komarów i ciem.
Nietoperze polują nocą, a w dzień ukrywają się w kryjówkach
Jak ćmy znajdują partnera?
Wiele ciem kieruje się przede wszystkim węchem. Samice wydzielają feromony, a samce wyczuwają je czułkami nawet z dużej odległości. Natomiast świetliki porozumiewają się za pomocą światła, które wytwarzają w specjalnych narządach na odwłoku. Cykl rozwoju tych owadów opisujemy w artykule Cykl życiowy motyla.
Powszelatek przypomina ćmę, ale w przeciwieństwie do większości ciem lata za dnia
Co zagraża zwierzętom aktywnym nocą?
Największym problemem staje się sztuczne światło, czyli tak zwane zanieczyszczenie światłem. Latarnie przyciągają ćmy i inne owady, które krążą wokół nich aż do wyczerpania. Z kolei ptaki wędrujące nocą tracą orientację nad oświetlonymi miastami. Na plażach świecące budynki mylą także młode żółwie morskie, które zamiast do morza idą w stronę lądu.
Nocnym zwierzętom szkodzą również hałas, ruch samochodowy i znikanie starych drzew z dziuplami. Dlatego organizacje, takie jak DarkSky International, zachęcają do ograniczania zbędnego oświetlenia. W ogrodzie wystarczy wyłączać lampy na noc lub wybierać ciepłe światło skierowane w dół.
Czy zwierzęta aktywne nocą będą coraz liczniejsze?
Badania pokazują, że obecność człowieka zmienia rytm dnia wielu dzikich ssaków. Według analizy opublikowanej w 2018 roku w czasopiśmie Science ssaki żyjące w pobliżu ludzi przesuwają aktywność na noc. Dzięki temu unikają spotkań z człowiekiem. W efekcie gatunki dotąd dzienne coraz częściej zachowują się jak zwierzęta aktywne nocą. Taka zmiana pomaga im przetrwać, jednak utrudnia polowanie i zdobywanie pokarmu.
Najczęściej zadawane pytania
Które zwierzęta aktywne nocą można spotkać w ogrodzie?
Najczęściej jeże, nietoperze, ćmy, ropuchy i kuny. Czasem do ogrodu zagląda także lis, zwłaszcza na obrzeżach miast.
Dlaczego oczy zwierząt świecą w nocy?
Odpowiada za to błona odblaskowa za siatkówką. Odbija ona światło latarki lub reflektorów, dlatego oczy kota czy sarny wyglądają jak małe lampki.
Czy sowy widzą w całkowitej ciemności?
Nie, w zupełnej ciemności sowa nic nie widzi. Wtedy poluje jednak słuchem, który pozwala jej dokładnie namierzyć ofiarę.
Kiedy śpią zwierzęta nocne?
Zwykle w ciągu dnia, w dziuplach, norach, gęstych krzewach albo na strychach. Nietoperze śpią najczęściej zwisając głową w dół.
