Typ gleby decyduje o tym, co dobrze urośnie w ogrodzie i jak trzeba nawozić rośliny. Gleby różnią się bowiem pochodzeniem, składem, zasobnością i sposobem, w jaki zatrzymują wodę. W tym poradniku wyjaśniamy, jakie gleby występują w Polsce, jak rozpoznać glebę na własnej działce i jak ją poprawić.
Profil glebowy: ciemny poziom wierzchni nad rdzawobrązowymi warstwami
Czym jest gleba i z czego się składa?
Gleba to wierzchnia, biologicznie czynna warstwa skorupy ziemskiej. Powstaje przez setki lat ze skały macierzystej pod wpływem klimatu, wody, roślin i organizmów glebowych. Składa się z czterech głównych części:
- cząstek mineralnych, czyli piasku, pyłu i iłu,
- materii organicznej, w tym próchnicy,
- wody z rozpuszczonymi składnikami pokarmowymi,
- powietrza w porach glebowych.
Ponadto w glebie żyją miliardy organizmów. Bakterie, grzyby i dżdżownice rozkładają resztki roślin, a w efekcie tworzą próchnicę.
Jakie typy gleb występują w Polsce?
Gleboznawcy dzielą gleby według pochodzenia i budowy profilu. Obecnie obowiązuje „Systematyka gleb Polski” Polskiego Towarzystwa Gleboznawczego, wydana ponownie w 2019 roku. Najważniejsze typy gleb w naszym kraju to:
- gleby brunatne i płowe, zajmujące około połowy powierzchni kraju; są średnio lub dość żyzne,
- gleby bielicowe, kwaśne i ubogie, typowe dla piasków pod lasami iglastymi,
- mady, czyli żyzne gleby dolin rzecznych, na przykład na Żuławach,
- gleby torfowe i murszowe na terenach podmokłych, często pod łąkami,
- czarne ziemie, bardzo urodzajne po osuszeniu, głównie na Kujawach i w Wielkopolsce,
- czarnoziemy, najżyźniejsze gleby wytworzone z lessu, jednak zajmujące niewielki obszar,
- rędziny, powstałe na skałach wapiennych, na przykład na Wyżynie Lubelskiej.
Szczegółowy podział każdego typu gleby z mapą znajdziesz na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej.
Sześć próbek gleby o różnej barwie, uziarnieniu i warstwach
Jakie typy gleb wyróżnia się w ogrodzie?
W praktyce ogrodnik rzadko posługuje się nazwami naukowymi. Znacznie częściej dzieli gleby według uziarnienia, ponieważ ono decyduje o uprawie.
Gleby lekkie, czyli piaszczyste
Przede wszystkim są przepuszczalne i szybko się nagrzewają wiosną. Jednak równie szybko wysychają i tracą składniki pokarmowe. Mimo to dobrze rosną na nich marchew, ziemniaki, lawenda i rośliny iglaste.
Gleby średnie, czyli gliniasto piaszczyste
Dlatego uchodzą za najlepsze gleby ogrodowe. Zatrzymują wodę, a jednocześnie są przewiewne. Ponadto nadają się dla większości warzyw, kwiatów i krzewów owocowych.
Gleby ciężkie, czyli gliniaste i ilaste
Są zasobne w składniki pokarmowe, natomiast słabo przepuszczają wodę i powietrze. Wiosną długo pozostają zimne, a po deszczu tworzą skorupę. Sprawdzają się na nich między innymi kapusta, róże i jabłonie.
Gleby organiczne, czyli torfowe
Zawierają dużo materii organicznej i zwykle są kwaśne. Dlatego lubią je borówki, różaneczniki i wrzosy.
Jak rozpoznać typ gleby na własnej działce?
Najprostszy sposób to po prostu ocena ziemi w dłoni. Następnie wystarczy wziąć garść wilgotnej gleby i spróbować uformować z niej wałeczek.
- gleba się rozsypuje i jest szorstka: to gleba piaszczysta,
- wałeczek pęka przy zginaniu: to gleba średnia,
- wałeczek jest gładki, lepki i daje się zgiąć w kółko: to gleba gliniasta lub ilasta.
Pomocny jest również test w słoiku. Do słoika z wodą wsypujemy glebę, mocno wstrząsamy i odstawiamy na dobę. Na dnie opadnie piasek, wyżej pył, a na samej górze ił. Z kolei odczyn gleby sprawdzimy kwasomierzem albo zlecimy badanie w okręgowej stacji chemiczno-rolniczej.
Dżdżownica w grudkowatej glebie, znak dobrej struktury podłoża
Jaki odczyn ma każdy typ gleby?
Odczyn, czyli pH, wpływa na dostępność składników pokarmowych. Dlatego w praktyce ogrodniczej dzieli się gleby na:
- kwaśne: pH poniżej 5,5,
- lekko kwaśne: pH od 5,6 do 6,5,
- obojętne: pH od 6,6 do 7,2,
- zasadowe: pH powyżej 7,2.
Zazwyczaj większość warzyw najlepiej rośnie przy odczynie lekko kwaśnym lub obojętnym. Natomiast rośliny wrzosowate wymagają gleby wyraźnie kwaśnej.
Jak poprawić glebę, gdy typ gleby jest niekorzystny?
Na szczęście każdy typ gleby można stopniowo ulepszyć. Przede wszystkim warto regularnie dodawać kompost, ponieważ poprawia on strukturę zarówno piasków, jak i glin.
- piaszczystą wzbogacamy kompostem, obornikiem i nawozami zielonymi,
- gliniastą rozluźniamy kompostem i gruboziarnistym piaskiem, a także unikamy jej ugniatania,
- zbyt kwaśną wapnujemy jesienią, zgodnie z wynikiem badania,
- zasadową zakwaszamy kwaśnym torfem lub korą sosnową.
Więcej o nawożeniu przeczytasz w artykułach jesienne nawożenie roślin oraz nawożenie iglaków. Warto też pamiętać, że gleba jest częścią większego układu, o którym piszemy w tekście co to jest ekosystem.
Ocena gleby i roślin bezpośrednio na polu
Najczęściej zadawane pytania
Jaki typ gleby jest najżyźniejszy?
Najżyźniejsze są czarnoziemy, mady oraz czarne ziemie. W Polsce zajmują one jednak niewielką część powierzchni.
Jaki typ gleby dominuje w Polsce?
Przeważają gleby brunatne i płowe, a także ubogie gleby bielicowe. Wynika to z tego, że duża część kraju leży na piaskach i glinach polodowcowych.
Po czym poznać glebę gliniastą?
Przede wszystkim wilgotna glina jest lepka i plastyczna, a po wyschnięciu twardnieje i pęka. Woda długo stoi na jej powierzchni po deszczu.
Czy dżdżownice świadczą o dobrej glebie?
Tak. Duża liczba dżdżownic oznacza zwykle glebę żyzną, przewiewną i bogatą w materię organiczną.
