Orły: gatunki, wygląd i orły w Polsce

Orły to duże ptaki drapieżne z rodziny jastrzębiowatych, słynące z potężnych szponów, haczykowatego dzioba i doskonałego wzroku. Nie tworzą jednej grupy systematycznej, dlatego nazwą orzeł określamy kilkadziesiąt gatunków z różnych rodzajów. W tym artykule wyjaśniamy, jak orły polują, gdzie żyją i jakie gatunki można spotkać w Polsce.

Jak wyglądają orły?

Orły są większe i masywniejsze od większości innych ptaków szponiastych. Poza tym mają szerokie skrzydła, mocne nogi i duży dziób zakończony hakiem. Samice zwykle przewyższają samców wielkością, nawet o jedną trzecią masy ciała. Upierzenie z kolei najczęściej jest brązowe, czarne lub biało-brązowe, a młode ptaki często różnią się wyglądem od dorosłych.

Orły bieliki amerykańskie lecące nad skałami i zalesionymi górami

Dwa bieliki amerykańskie szybują nad skałami

Jak dobrze widzą orły?

Wzrok to przede wszystkim ich najważniejszy zmysł. Oko orła ma znacznie więcej czopków niż oko człowieka, dlatego ptak dostrzega szczegóły z dużej odległości. Według badaczy ostrość widzenia orłów jest kilka razy większa niż nasza. Dzięki temu zauważają zająca lub rybę nawet z wysokości kilkuset metrów.

Czym różnią się orły od sokołów i jastrzębi?

Orły są przede wszystkim znacznie większe i cięższe. Sokoły mają natomiast wąskie, spiczaste skrzydła i polują dzięki szybkości lotu. Z kolei jastrzębie mają krótkie, zaokrąglone skrzydła i długi ogon, dlatego zwinnie manewrują między drzewami. Orły szybują zaś długo na szerokich skrzydłach, wykorzystując prądy ciepłego powietrza.

Jak polują orły?

Większość gatunków poluje z powietrza. Ptak najpierw krąży wysoko i wypatruje ofiary, a następnie spada na nią w szybkim locie nurkowym. Na przykład orzeł przedni osiąga wtedy prędkość ponad 200 km/h. Zdobycz chwyta natomiast szponami, które działają jak kleszcze. Poza tym wiele orłów chętnie zjada padlinę, zwłaszcza zimą.

orzeł przedni: zające, świstaki, ptaki, młode kopytne,
bieliki: głównie ryby i ptaki wodne,
orliki: gryzonie, płazy i duże owady,
gadożer: przede wszystkim węże.

Dlatego ludzie od stuleci wykorzystują te umiejętności w sokolnictwie. W Azji Środkowej do dziś poluje się z orłem przednim na lisy, o czym piszemy w artykule polowanie z orłem.

Orzeł przy padlinie w otoczeniu srok i kruka na stepie

Orzeł żeruje na padlinie, a sroki i kruk czekają na resztki

Jakie orły żyją w Polsce?

Obecnie w Polsce gniazduje kilka gatunków nazywanych orłami. Co ważne, wszystkie podlegają ścisłej ochronie, a wokół wielu gniazd obowiązują strefy ochronne. Więcej o krajowej awifaunie przeczytasz w tekście ptaki polskie.

Bielik (Haliaeetus albicilla): największy ptak drapieżny Polski, rozpiętość skrzydeł do około 2,4 m. Liczebność wyraźnie wzrosła dzięki ochronie.
Orzeł przedni (Aquila chrysaetos): gniazduje głównie w Karpatach, liczy zaledwie kilkadziesiąt par.
Orlik krzykliwy (Clanga pomarina): najliczniejszy z naszych orłów, żyje w lasach przy łąkach.
Orlik grubodzioby (Clanga clanga): skrajnie nieliczny, głównie na bagnach Biebrzy.
Orzełek włochaty i gadożer: bardzo rzadkie gatunki lęgowe.

Bielik z rozpostartymi skrzydłami na zaśnieżonej łące

Bielik to największy ptak drapieżny w Polsce

Czy orzeł z godła Polski to bielik?

Wielu ornitologów uważa, że wzorem dla orła w godle mógł być bielik. Pewności jednak nie ma, ponieważ średniowieczni twórcy herbów nie wskazywali konkretnego gatunku.

Jakie orły żyją na świecie?

Orły zamieszkują natomiast wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy. Do najbardziej znanych gatunków należą:

bielik amerykański, narodowy ptak Stanów Zjednoczonych,
orzeł australijski, czyli największy ptak drapieżny Australii,
harpia wielka z lasów Ameryki Południowej, która poluje na leniwce i małpy,
małpożer z Filipin, jeden z najrzadszych orłów świata,
bielik olbrzymi z Dalekiego Wschodu, uznawany za najcięższego orła.

Dwa orły australijskie siedzące na suchym drzewie na tle nieba

Para orłów australijskich odpoczywa na suchych gałęziach

Orły nie są jednak najszybszymi ptakami. Ten tytuł należy do sokoła wędrownego, o którym przeczytasz w artykule najszybszy ptak na świecie.

Ciemno upierzony orzeł z żółtą woskówką na tle paproci

Ciemno upierzony orzeł siedzi na bloku sokolniczym wśród paproci

Jak rozmnażają się orły?

Większość orłów tworzy pary na wiele lat, dlatego partnerzy dobrze się znają. Ponadto ptaki budują ogromne gniazda z gałęzi na drzewach lub skalnych półkach i często używają ich przez kolejne sezony. Z roku na rok gniazdo rośnie, a u bielików może ważyć nawet kilkaset kilogramów. Samica składa zwykle od 1 do 3 jaj, a następnie oboje rodzice dzielą się opieką. Wysiadywanie trwa około 40 do 45 dni, natomiast młode opuszczają gniazdo po 2 do 3 miesiącach.

U wielu gatunków starsze pisklę bywa agresywne wobec młodszego rodzeństwa. W efekcie przy niedoborze pokarmu przeżywa często tylko jedno młode.

Co zagraża orłom?

Obecnie największe zagrożenia to przede wszystkim utrata siedlisk, zatrucia ołowiem z amunicji, pestycydy oraz kolizje z liniami energetycznymi i turbinami wiatrowymi. Ponadto ptaki giną z powodu nielegalnych odstrzałów i trutek. Dobrym przykładem skutecznej ochrony jest bielik, którego populacja w Europie odbudowała się po zakazie stosowania DDT. Szczegółowe informacje o orle przednim znajdziesz w serwisie All About Birds prowadzonym przez Uniwersytet Cornella.