Lemur katta (Lemur catta): wygląd, występowanie i zachowanie

Lemur katta (Lemur catta) to najbardziej znany lemur świata. Łatwo go rozpoznać po długim ogonie w czarne i białe pierścienie. Żyje przy tym wyłącznie na Madagaskarze. Jest aktywny w dzień, żyje w grupach, w których rządzą samice, a dużo czasu spędza na ziemi. Niestety należy do gatunków zagrożonych wyginięciem.

Lemur katta: grupa lemurów siedzących blisko siebie

Lemury katta żyją w grupach i często siedzą przytulone do siebie.

Kim jest lemur katta?

To ssak z rzędu naczelnych i rodziny lemurowatych (Lemuridae). Jest również jedynym gatunkiem w rodzaju Lemur. Po raz pierwszy opisał go Karol Linneusz w 1758 roku w dziele „Systema Naturae”. Nazwa „lemur” pochodzi od rzymskich lemurów, czyli duchów zmarłych. Z kolei człon „catta” nawiązuje do kota, ponieważ lemur ma smukłe ciało i wydaje dźwięki przypominające mruczenie.

Lemury są naczelnymi, ale nie są małpami. Należą bowiem do grupy zwanej lemurokształtnymi, którą łączy z małpami odległy wspólny przodek. Jeśli interesują Cię prawdziwe małpy, przeczytaj artykuł o małpach gerezach.

Jak wygląda lemur katta?

Ciało bez ogona mierzy około 39 do 46 cm. Ogon jest jednak dłuższy od tułowia i ma od 56 do 63 cm. Zdobi go zwykle 12 lub 13 białych i 13 lub 14 czarnych pierścieni, a koniec ogona jest zawsze czarny. Dorosły lemur waży natomiast średnio około 2,2 kg. Samce i samice wyglądają przy tym bardzo podobnie.

Grzbiet jest szary lub szarobrązowy, a brzuch i kończyny jaśniejsze. Z kolei biała twarz kontrastuje z czarnymi obwódkami wokół pomarańczowych oczu i czarnym pyszczkiem. Ogon nie jest jednak chwytny. Lemur używa go przede wszystkim do utrzymania równowagi oraz do komunikacji.

Kilka lemurów katta siedzących razem na drzewie

Kilka lemurów siedzi razem w rozwidleniu drzewa.

Do czego służą dłonie lemura?

Lemur ma przeciwstawne kciuki i palce zakończone płaskimi paznokciami. Dzięki temu pewnie chwyta gałęzie i pokarm. Na drugim palcu stopy ma natomiast pazur toaletowy, którym czyści futro. Dolne siekacze i kły tworzą z kolei tak zwany grzebień zębowy, również służący do pielęgnacji sierści.

Dłonie z długimi palcami obejmujące pień drzewa

Długie palce lemura pewnie obejmują ścięty pień drzewa.

Gdzie żyje lemur katta?

Gatunek jest endemitem Madagaskaru, czyli nie występuje naturalnie nigdzie indziej. Zamieszkuje przede wszystkim południe i południowy zachód wyspy. Żyje w lasach galeriowych nad rzekami, w suchych lasach liściastych, w kolczastych zaroślach, a także na skalistych terenach górskich. Lemur katta spędza na ziemi więcej czasu niż inne lemury. Mimo to śpi i ucieka przed drapieżnikami na drzewach.

Madagaskar to wyspa wyjątkowych zwierząt. Żyły tu również wymarłe dziś olbrzymie ptaki. Przeczytasz o nich w artykule o tym, jak wyglądał mamutak, ptak słoń z Madagaskaru.

Czym żywi się lemur katta?

To wszystkożerca, który zjada przede wszystkim owoce i liście. Ważnym pokarmem są owoce i liście tamaryndowca. Zwłaszcza w porze suchej mogą stanowić nawet połowę diety. Poza tym lemur je kwiaty, korę, sok roślinny, a także owady, pająki i niekiedy małe kręgowce. Z kolei w zoo dostaje warzywa, owoce i specjalne granulaty.

Jak zachowuje się lemur katta?

Lemury katta są aktywne wyłącznie w dzień. Żyją w grupach liczących zwykle od 6 do 25 osobników, najczęściej około 13 do 15. Grupą przewodzą przy tym samice, które mają pierwszeństwo do pokarmu. Samce zmieniają grupy, natomiast samice zostają w grupie, w której się urodziły.

Ponadto rano lemury często wygrzewają się na słońcu. Siadają wtedy prosto, z rozłożonymi kończynami i brzuchem zwróconym ku słońcu. Dzięki temu szybko się rozgrzewają po chłodnej nocy. Wyglądają przy tym, jakby medytowały.

Dorosły lemur i dwa młode na trawie; gatunek często żeruje na ziemi.

Jak porozumiewają się lemury?

Lemury wydają wiele dźwięków, na przykład mruczenie, miauczenie, kliknięcia i ostrzegawcze krzyki. Ważne są jednak również zapachy. Lemury mają gruczoły zapachowe na nadgarstkach, w okolicy ramion i odbytu. Następnie znaczą nimi gałęzie i terytorium. Samce toczą również tak zwane „walki na smród”. Nacierają ogon wydzieliną i machają nim w stronę rywala. Więcej o roli ogona u zwierząt przeczytasz w tekście, dlaczego zwierzęta poruszają ogonem.

Jak rozmnaża się lemur katta?

Okres godowy trwa krótko, zwykle od połowy kwietnia do połowy maja. Samica jest przy tym gotowa do rozrodu tylko przez kilka godzin w roku. Ciąża trwa około 135 dni, dlatego młode rodzą się najczęściej we wrześniu. Zazwyczaj przychodzi na świat jedno młode, rzadziej bliźnięta.

Przez pierwsze tygodnie maluch trzyma się futra na brzuchu matki. Później przenosi się natomiast na jej grzbiet. Ponadto opieką nad młodymi zajmują się inne samice z grupy. Śmiertelność młodych jest jednak wysoka, zwłaszcza w latach suszy.

Młode wtulone w szarobrązowe futro dorosłego osobnika

Młody lemur leży wtulony w futro dorosłego osobnika.

Jak długo żyją lemury?

Na wolności samice dożywają rzadko więcej niż 16 lat, a samce zwykle krócej. Natomiast w niewoli najstarszy znany osobnik żył 27 lat.

Czy lemur katta jest zagrożony?

Tak. Od 2014 roku Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje go za gatunek zagrożony wyginięciem. Liczebność lemurów na wolności znacznie spadła w ostatnich dekadach, co opisują między innymi materiały San Diego Zoo Wildlife Alliance. Do głównych zagrożeń należą przede wszystkim:

wycinka i wypalanie lasów pod uprawy oraz produkcję węgla drzewnego,
polowania dla mięsa,
odławianie zwierząt do nielegalnego handlu,
susze i zmiany klimatu,
zdziczałe psy i koty.

Wszystkie lemury są ponadto objęte ochroną konwencji CITES. Naturalnym wrogiem lemura katta jest między innymi fossa, największy drapieżny ssak Madagaskaru, a także drapieżne ptaki i węże.

Jak chroni się lemury katta?

Część populacji żyje w obszarach chronionych, na przykład w parkach narodowych na południu Madagaskaru. Lokalne organizacje uczą mieszkańców, jak korzystać z lasu bez jego niszczenia. Ponadto ekoturystyka daje ludziom dochód, dlatego żywe lemury stają się dla nich cenniejsze niż wycięty las. Ważną rolę odgrywają również ogrody zoologiczne. Prowadzą one programy hodowlane i wspierają ochronę lemurów w naturze. Dzięki temu gatunek ma szansę przetrwać, jeśli jego siedliska zostaną zachowane.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie żyje lemur katta?

Wyłącznie na Madagaskarze, głównie na południu i południowym zachodzie wyspy.

Czy lemur katta to małpa?

Nie. To naczelny, jednak nie małpa. Lemury należą do osobnej grupy naczelnych.

Ile waży ten lemur?

Średnio około 2,2 kg. Ogon mierzy od 56 do 63 cm i jest dłuższy niż ciało.

Czy lemura można trzymać w domu?

Nie. To dziki, chroniony gatunek, a handel lemurami jest zakazany. Lemury żyją w grupach i potrzebują specjalistycznej opieki w ogrodach zoologicznych.